Những ngày bệnh, tự nhiên ngồi thấy lại những chiếc lá vàng ướt mưa trải ố sàn gỗ ngôi nhà bên bờ hồ Travis ở Austin mà ông Ngu Yên gọi là Giang Hồ Trang. Rồi nghe tiếng đàn thùng bập bùng bập bùng trôi về theo gió. Ai – hay mình- cũng lên tiếng hát chiều rơi trên đường vắng / có ta rơi giữa chiều*.

Và ai, ai nữa đã hát chiều xóa thành đô thế nhân bàng hoàng / giọng hát lời ca nghe sao nhịp nhàng / dừng chân hè phố / lòng ta thầm nhớ / những chiều lá rơi bên thềm nhà thềm nhà**.

Rồi trí óc mù sương chợt nghĩ đến Mùa Thu Bệnh (L’Automne Malade) của Apollinaire

Le vent et la forêt qui pleurent
Toutes leurs larmes en automne feuille à feuille…

tôi nghe. gió khóc
trong rừng cây. khóc
lệ như lá rơi
và người giẫm lên
chuyến xe lửa. vừa vút qua
và cuộc đời. trôi

Rồi hốt nhiên, Nguyễn tôi nhớ tới Trần Dần với những câu thơ buồn như nỗi chết của ông:

Gió ơi đừng vội tủi
Khuya rồi! Hãy tới khóc ở hom sông
Có lẽ thu rồi em nhỉ
Em chớ khóc nhiều vàng ố ngã tư xưa

A Trần Dần! Nghĩ tới Trần Dần, có lẽ bởi vì mình vừa đọc một tạp bút rất hay của Phí Ngọc Hùng trong đó nhắc tới nhiều ngõ phố, ngã tư với những ngọn đèn và lá rơi vàng ố. Nhà Ta ở phố Sinh Từ. Có lẽ xa kia là phố tôi sinh / Có sương sớm đọng trên đèn muộn

Xem thêm:   "Giữ lại mạng sống"

Là phố Sinh Từ đấy.

Ở đâu? Ở đâu có ngọn đèn xanh

Rèm che nhòe cửa sổ…?
Nín đi thôi. Nín đi thôi các đại lộ nhiều cây
Đừng sa sút lá
Để ta khuyên gió… gió đừng rung cây…

Cũng căn nhà ấy, con phố ấy ông đã từ giã cõi đời đầy oan khốc với ông, và có lẽ cùng những linh cảm đó ông viết:
Gió thổi kèn ma mưa thui lòng ngõ hẹp

Ồ…ồ …Đêm đi như một cỗ quan tài

Ôi, thơ ông sao mà buồn vậy. Phí Ngọc Hùng viết tiếp “lọ mọ” theo ông những bước chân trên hè phố sau ba tháng tù, ngày về căn nhà cũ ông lặng lờ…” Vào độ cuối đông, Hà Nội thu mình khép gió. Những tàn cây trơ trụi lá co ro trơ xương chống đỡ cơn may hiu hắt lạnh, mênh mang nhớ, rưng rức đau nỗi niềm không tên gọi, có đây rồi lại vụt mất, chập chờn kéo hiện tại nhập vào một tiền kiếp không thể ngày một tiêu ma dấu vết. Tôi chống gậy, lao chao bước, đi không quay đầu lại. Tấm áo cánh trắng xóa con ngõ cũ, chiếc mũ len sùm sụp, một mình lê về đến phố xưa, chẳng gần, chẳng xa, để vào lòng tôi một nỗi man mác…”.

… Trong căn nhà ấy, góc phố ấy, ông đã có những ngày đớn đau, đói khổ, bệnh tật. Ông có nhắc đến cái cửa sổ có chấn song, trước kia ông vẫn thường gác cái xe đạp ở cạnh bên. Ông dựa lưng vào tường, nâng cái điếu cày rít sòng sọc, miệng chiêu ngụm nước chè, mắt nhắm, đầu khẽ ngật ra đằng sau. Và những vật bất ly thân trong căn phòng cũng không ngoài bộ ấm tích, cái điếu cày và một ngọn đèn Hoa Kỳ le lói chập chờn ngày cũng như đêm cùng những trống vắng.

Xem thêm:   Ôi, Đà Lạt của tôi

Trong tù ông dùng dao cạo tự tử để họa sĩ Nguyễn Sáng có bức Chân dung của ông có vết sẹo trên cổ in trên Nhân văn số 1. Nào có khác gì Van Gogh cãi nhau với Paul Gauguin. Trong cơn điên Van Gogh dùng con dao sắc… không cứa cổ mà cắt đứt một vành tai của mình.

Nhà văn Nam Dao có dịp ra thăm ông ở Hà Nội cũng ghi lại: “…Tôi gặp anh khoảng 81. Buổi trưa hôm ấy, nắng hanh và trời lên cao đến không còn đó. Khò khè ho khan, anh mở mắt ra rồi lại nhắm lại. Lúc ấy anh mới mở mắt nhìn tôi chòng chọc. Cặp mắt anh sáng, sáng lạ lùng. Và long lanh rừng rực đam mê, ánh đỏ lè, như mắt cọp. Từ đấy, nghĩ đến anh, tôi cứ liên tưởng đến một con cọp. Anh mỉm cười, cái cười méo mó vui buồn, lại nhắm mắt lại. Con cọp nhắm mắt nhưng không ngủ, chòm râu bạc thỉnh thoảng lại nhếch lên như từ phản xạ. Khuôn mặt anh tạc đá, thứ nham thạch lạnh mặt trên, bốc lửa phía dưới. Gò má u lên nhô thành một khối hoạn nạn, liệu dưới sâu còn một hỏa sơn nào âm ỉ chực phun ra chất bỏng cuộc đời? Một con cọp ngủ ngày, thình lình thức dậy, quắc mắt. Câu thơ của anh bỗng ùa về. “Tôi đi giữa trời mưa đất Bắc – Đất hôm nay tầm tã mưa phùn – Bỗng nhói ngang lưng máu nhỏ xuống bùn – Lưng tôi có tên nào chém trộm?” A, cái lưỡi dao cùn. Không đứt được mà đau!”

Xem thêm:   Ngày lễ Tạ Ơn

Có thể nói trong vụ án Nhân Văn Giai Phẩm năm 1956 có ba tội đồ phải gánh chịu khổ nạn ghê gớm nhất cho tới khi giã từ trần thế. Đó là Nguyễn Hữu Đang, Phùng Cung và Trần Dần. Trong mùa thu bệnh nghĩ tới những chiếc lá vàng rồi nghĩ tới các ông sao lòng này không yên. Cũng như nghĩ tới quê nhà trong đêm mùa Thu vàng ố khi một câu hát bay về: Đêm nhớ về Sài Gòn / tiếng nhạc vàng gợi từng âm xưa / Ai sầu trong quán úa…***
Ôi, một ngày bệnh mùa đi, lá vàng rụng bay đầy đường, chân tôi không dám giẫm lên. Những chiếc lá, những mảnh đời tơi tả. Của tôi, của bạn và của ai nữa, dưới trời này.

TN

* Đường Chiều Lá Rụng. Phạm Duy
** Đường Chiều. Hồng Duyệt.
*** Đêm Nhớ Về Sài Gòn. Trầm Tử Thiêng