Máy bay hạ cánh xuống Lima khoảng 10 giờ tối, qua cửa di trú thì đã gần nửa đêm. Phi trường cách xa thành phố khoảng 40 phút, chiếc xe lăn trên đường phố âm u. Con đường nào cũng tối mò mò. Bóng tối nhá nhem âm u ấy khiến Dế Mèn nhớ đến những con đường ở San Salvador, ở Beliz city, ở Guatemala và nhận ra rằng hầu như các quốc gia Trung Mỹ và Nam Mỹ, ngay cả thủ đô, không dùng mấy đèn điện, hẳn để tiết kiệm năng lượng?
Nhà thờ Chính Tòa Lima
Bài 2
Lima là thủ đô và cũng là thành phố lớn nhất của Peru. Tên gọi Lima hình như xuất phát từ tiếng địa phương, Limaq, đọc theo tiếng Tây Ban Nha. Với 10 triệu cư dân, khoảng 1/3 tổng số cư dân của Peru, sống chen chúc, Lima trở thành thành phố đông cư dân thứ nhì của châu Mỹ (São Paulo của Brazil đứng đầu và Mexico City chiếm hạng ba).
Thủa xa xưa, khi quân đội Tây Ban Nha chiếm được vùng đất ấy vào năm 1535, thủ lãnh Francisco Pizarro đặt tên thành phố này là “Ciudad de los Reyes”, và ông Pizarro được phong thưởng chức thống đốc, cai quản vùng đất do ông ấy chiếm được. Lima trở thành thủ đô và cũng là thành phố quan trọng trong vùng thuộc địa của hoàng gia Tây Ban Nha. Tại đây, tọa lạc một trong những trường đại học lâu đời nhất của Tân Thế Giới, the National University of San Marcos, thành lập ngày 12 tháng Năm, năm 1551; trường đại học này vẫn mở cửa đến ngày nay.
Trong thời thuộc địa, nhờ vị thế thiên nhiên giáp bờ biển, thuyền bè đi lại dễ dàng nên Lima làm ăn buôn bán rầm rộ với các quốc gia châu Mỹ, châu Âu cũng như châu Á. Buôn may bán đắt nên Lima bị hải tặc đánh cướp thường xuyên chưa kể các trận động đất khiến thành quách sụp đổ nhiều lần.
Sau khi người Peru giành lại độc lập năm 1821, Lima trở thành thủ đô của Peru Cộng Hòa. Dù độc lập, nhưng Peru trải qua một thời gian nghèo khó khá lâu, lại bị quân đội Chile đánh cướp tàn phá trong trận chiến tranh “the War of the Pacific”, kéo dài suốt 4 năm, 1879–1883. Không lạ là người Peru không ưa Chile, từa tựa như ta căm ghét Tàu Ô!
Lima là một thành phố pha trộn nhiều sắc tộc, đông đảo nhất là nhóm “Mestizos”, những cư dân gốc Âu (Tây Ban Nha và Ý) pha trộn với người địa phương (Amerindian). Nhóm thứ nhì là “European Peruvian” hay người Peru gốc Âu châu (gốc Âu châu nhưng không “lai” dân địa phương) và người da đen, Afro-Peruvian, tổ phụ họ là những người Phi châu bị mang đến bán làm nô lệ trong thế kỷ XVIII và đến thế kỷ XIX thì người Tàu Quảng Đông và Nhật Bản được tuyển mộ làm nhân công. Lima là một thành phố có số di dân Tàu cao nhất tại châu Mỹ La Tinh.
Huaca Pucllana
Di dân mang theo nếp sống, tục lệ vào sinh hoạt hàng ngày trên đất mới. Thức ăn Peru cũng thích nghi, biến dạng theo. Các món gốc Ý xuất hiện trong khu Miraflores và San Isidro nơi tiệm ăn treo bảng “trattoria”. Món Chifa, bình dân và phổ thông hơn, đóng đô ở khu Barrios Altos, và người Lima gọi phố Tàu của họ là “Calle Capon”.
Khi xe đi ngang khu này, Dế Mèn thấy có quán ăn đề bảng hiệu “Việt Nam” mà chụp hình không kịp, tất nhiên là cũng chẳng có dịp thử thức ăn Việt tại Lima!
Quán trọ Antigua là một dinh thự cũ biến dạng thành khách sạn, nằm trong vùng Miraflores của Lima, bài trí bằng những vật dụng xưa cũ, chiếc bàn ủi than trở thành ngọn đèn, máy may thành bàn ăn… trông khá lạ mắt. Tòa nhà này xây cất theo kiểu “colonial”, phòng ốc bao quanh, ở giữa là sân trống, courtyard, bày cây cối, có mấy bụi hoa nhài trắng, mùi hắc hắc nhức mũi, nhức đầu và cả vòi phun nước nho nhỏ. Phòng ốc trổ cửa sổ nhìn ra sân giữa hẳn vì mặt tiền [không mấy đẹp] nhìn ra đường phố giăng đầy dây điện ngang dọc và các tòa nhà nghễu nghện khác? Khách sạn nằm trong khu thị tứ nên xe cộ rầm rầm nhưng tiện lợi vô cùng, quán ăn, hàng cà phê lớn nhỏ hàng dãy, ta tha hồ chọn lựa.
Phe ta đến Lima vào mùa đông (kéo dài từ tháng Tư đến tháng Mười), in như sách vở thi phú mô tả, thành phố không có nắng, lúc nào đất trời cũng phủ một lớp sương mù, khí hậu khá dễ chịu chỉ cần một áo khoác mỏng.
Đường phố Lima, nhìn chung không có gì đặc sắc, cũng các tòa nhà xây cất theo kiểu Colonial từa tựa như tại Guatemala City, San Salvador…, cũng công viên ghế đá và những bức tượng tuyên dương danh tướng địa phương và nhất là những đại tửu lầu MacDonald, Burger King, Pizza Hut thì chỗ nào cũng thấy! Trạm đầu tiên là nơi đổi tiền, một mỹ kim đổi được 3.3 soles tiền địa phương.
Trung tâm thành phố là công trường chính khá rộng, Plaza de Armas, còn giữ được một bồn nước cổ tuổi tác từ những năm 1600. Một mặt công trường là Catedral de Lima (Nhà thờ chính tòa) nơi chôn cất xác Toàn Quyền Pizarro, Dế Mèn nghe kể là thân mình ông ấy bị băm vằm và đầu bị bỏ chỗ khác (?), mãi đến năm 1977 mới được thu góp về một nơi sau khi thử nghiệm di tính để xác định cố chủ rồi đem chôn đúng chỗ.
Tác giả trong kiểu quần áo xưa tại Viện Bảo Tàng Nhân Chủng
Một phía khác là Monastery de Francisco, bên trong tu viện có cả một thư viện còn giữ được nhiều sách cổ, có cuốn sách cổ kích thước khá lớn, bìa gỗ dài đến một thước tây, trang sách là những tấm da bê non, tuổi tác trên 500 năm, chịu mưa nắng thời tiết ẩm ướt nên màu sắc đã phai nhạt ít nhiều. Tu viện có những hầm mộ, xương sọ, xương đùi, tay chân sắp xếp theo thể loại nên người chết sống chung hòa bình, không tách rời đầu hay thân mình ai với ai … cả ngàn bộ xương lớn nhỏ. Theo lời người dẫn đường, chôn cất là phong tục của người Âu Châu, thổ dân không có tiền cũng như đất để chôn nên thi thể người chết được âm thầm mang đến nhà thờ trong đêm tối, và nhà thờ tu viện nghiễm nhiên đảm nhận thêm công việc mai táng! Nhà tu không cho chụp hình ảnh chi ráo, kể cả sân và hành lang nên Dế Mèn chịu thua.
Trên đường phố, ta cũng bắt gặp những người bán rong mời gọi du khách như mọi thành phố lớn khác trên thế giới. Giữa các dinh thự lớn nhỏ là những con đường hẹp, nhà cửa san sát, nhiều ngôi nhà không được tu bổ dù Lima là một thành phố khá đắt đỏ. Dế Mèn nghe nói một căn chung cư cỡ 80 thước vuông có bảng giá 300 ngàn mỹ kim!
Buổi trưa Dế Mèn ăn qua quýt ở hàng cà phê cuối phố; cũng bánh mì, bánh ngọt đủ loại, thịt nguội xúc xích jambon như bất cứ quán cà phê nào tại Âu Châu hay Huê Kỳ. Một ổ bánh mì Tây, baguette đàng hoàng, nhồi thịt nguội cỡ 5 mỹ kim, một tấm bánh ngọt hai người “chở” mới hết cỡ 3 mỹ kim. Xem ra thức ăn có vẻ “rẻ” dù nhà cửa khá đắt, hẳn vì thành phố chật chội khó khăn?
Ngồi nhìn ông đi qua bà đi lại, họ tất bật vội vã như cư dân của những thành phố xuôi ngược khác. Những chuyến xe bus đón khách, thả người bất kể bảng chỉ đường. Giữa những lúc tạm dừng ấy, một người đón sẵn bên lề đường mách nhỏ rồi chiếc xe lao về phía trước. Người dẫn đường giải thích rằng, có rất nhiều chiếc xe bus trên đường phố, dù chính phủ đặt ra tuyến đường đàng hoàng nhưng vẫn có nhiều tư nhân vác xe chạy… chung với xe quốc doanh. Người ‘mách nước’ kia tạo một dịch vụ mới, báo rằng chiếc xe bus trước đó đã tách bến bao lâu để ông tài xế này còn ước chừng mà chạy nhanh chậm. Cuối ngày, “thám tử” được trả công một món tiền khiêm nhường giao ước sẵn. Xe bus ở đây làm ăn từa tựa xe đò bên mình ngày xưa, khách nói nơi muốn dừng, lơ xe ra giá và thu tiền, chẳng có vé xe chi cả.
Người dẫn đường là một “thổ công” của thành phố, sinh trưởng ở đây, tốt nghiệp sư phạm nhưng dạy học không đủ sống, làm hướng dẫn viên du lịch thì khấm khá hơn. Ông ấy nói rằng một bác sĩ phụ khoa, người chị ruột, làm tại bệnh viện với số lương cỡ 800 mỹ kim/tháng trong khi nghề dạy học kiếm được cỡ 600 mỹ kim.
Hầm mộ Vua Wari
Nhóm du khách đi thăm viện bảo tàng nhân chủng, National Museum of Archeology, Anthropology and History nơi tàng trữ các cổ vật từ những triều đại Chavin, Mochica, Chimu, Tihuanaco, Pucaras, Nazca và Inca. Nhìn ngắm cổ ngoạn chế tạo bằng đất nung và vải vóc Dế Mèn mới hiểu rằng dân Nam Mỹ cũng có một thời văn minh vàng son lừng lẫy. Ở đó trưng bày một số hộp sọ bị biến dạng, có những chiếc sọ có dạng bầu dục, dài và nhỏ. Thì ra vua chúa thời ấy muốn khác người nên con cái họ từ thủa thơ ấu đã bị kẹp đầu theo hình dạng nhất định. Những hài nhi đầu bị quấn vải thật chặt để hộp sọ phát triển theo ý cha mẹ, từa tựa như phụ nữ Tàu phải chịu bó chân cho quý phái! Trong khi chờ những người khác, phe ta chụp vội tấm hình trong sân kiểu quần áo xưa.
Nghỉ ngơi chút xíu rồi nhóm du khách đi thăm khu di tích Huaca Pucllana hay di tích Juliana, tên địa phương “Wak’a Pukllana” có nghĩa là thánh địa, nơi thờ phượng và trung tâm cai trị của thầy cúng, thầy pháp.
Huaca Pucllana nằm giữa những tòa chung cư đắt giá trong vùng Miraflores của thành phố. Di tích này được xây cất khoảng năm 400, theo hình tháp bằng gạch chế biến từ đất bùn, adobe, cao 7 tầng.
Di tích có hai phần chính, ở giữa là bức tường gạch. Một bên là nơi cúng bái, bên kia là chỗ làm việc. Mỗi phần có những bức tượng trình bày một phần sinh hoạt xa cũ. Nơi thờ phượng bày biện những lễ vật để cúng tế. Dinh thự hành chánh dài khoảng 500 thước, rộng 100 thước và tường dày 22 thước bao quanh những khu đất rộng, chỗ nhồi đất sét, nơi đãi cát… Khám phá đáng kể nhất trong khu di tích là hầm mộ của vua chúa Wari (thời đại kéo dài khoảng 400 năm, năm 500-900); the “Señor de los Unkus”, xương cốt được quấn chặt trong vải liệm gồm 3 người lớn, hai người có mặt nạ, và một bộ xương trẻ em khác dòng giống, dường như bị bắt đem giết tế lễ.
Buổi tối đi ăn ở quán địa phương, món quốc hồn quốc túy của Peru nói chung chung là cevice, hải sản “ngâm” trong nước chanh tươi, dùng acid của chanh để “nấu” cá tôm tươi nên thức ăn giữ được vị ngọt. Cevice ăn chung với ngò và ớt rất phổ biến trong vùng bờ biển. Tại Lima, cevice cá tôm khá ngon, nhưng mực & bạch tuộc thì dai ngoách. Món khá phổ thông khác là chicharron, thịt ba rọi chiên cho vàng lườm, giòn rụm. Dù đã quen thuộc với hai món ấy tại Huê Kỳ nhưng Dế Mèn vẫn thử xem thức ăn nguyên quán có khác chi với thức ăn tha hương hay không. Kết quả? Quán “nhà” Huê Kỳ giữ được hương vị cố quốc, bạn ạ.
Món thức uống đi đâu cũng được mời là Pisco sour, từa tựa như whiskey sour của Huê Kỳ, chỉ khác tí ti là ly rượu có một lớp bọt trắng xóa nhờ tròng trắng trứng gà. Rượu thì nhắp vậy thôi chứ phe ta không hảo cho lắm.
Ngồi ăn uống như thế nhưng khi hỏi thăm thì người dẫn đường biểu rằng thức ăn hàng ngày của cư dân Peru phần lớn là rau đậu, khoai thỉnh thoảng mới có thịt cá trong dịp lễ lạt!
(còn tiếp)
