Những ký hiệu như 8:00 A.M., hay 11:45 P.M. vẫn xuất hiện hàng ngày trên đồng hồ, điện thoại… A.M. và P.M. thực sự có nghĩa là gì, và vì sao nhân loại lại chia một ngày thành hai phần như vậy?
Để tìm câu trả lời, phải quay ngược thời gian về thời kỳ con người chưa có đồng hồ cơ học hay điện tử. Khi ấy, Mặt Trời chính là chiếc đồng hồ đầu tiên của nhân loại. Để xác định thời gian, người cổ đại quan sát mặt trời mọc ở phía đông, lên cao nhất vào giữa ngày rồi lặn ở phía tây. Những hoạt động quan trọng như trồng trọt, đi biển, săn bắn hay các nghi lễ tôn giáo đều dựa vào chu kỳ này.
Người Ai Cập được coi là đã phát triển hệ thống chia ban ngày thành 12 phần. Họ sử dụng đồng hồ mặt trời và theo dõi độ dài của bóng đổ để xác định thời gian.
Sau đó, người La Mã tiếp tục hoàn thiện cách tính thời gian và đưa nó vào ngôn ngữ. Họ sử dụng hai cụm từ Latinh: ante meridiem (trước giữa trưa) và post meridiem (sau giữa trưa). Từ đây, A.M. và P.M. ra đời.
Điểm then chốt nằm ở khái niệm thiên văn học gọi là “kinh tuyến thiên đỉnh” (meridian). Đó là một đường tưởng tượng chạy từ cực Bắc đến cực Nam trên bầu trời của một địa điểm nhất định. Khi Mặt Trời đi qua đường này và đạt vị trí cao nhất trong ngày, đó chính là thời điểm giữa trưa hay “solar noon”. Từ khoảnh khắc đó, ngày được chia thành hai nửa: khoảng thời gian trước khi Mặt Trời đi qua kinh tuyến là A.M., còn khoảng thời gian sau đó là P.M.
Tuy nhiên, hệ thống này lại phát sinh một điểm gây tranh cãi: 12 giờ trưa và 12 giờ đêm thuộc về A.M. hay P.M.? Nếu xét theo nghĩa đen của tiếng Latinh, thời điểm đúng giữa trưa không còn là “trước giữa trưa”, nhưng cũng chưa thật sự là “sau giữa trưa”. Tương tự, nửa đêm cũng không hoàn toàn phù hợp với cả hai khái niệm.
Vì thế, về mặt logic, nhiều học giả cho rằng cả 12 giờ trưa lẫn 12 giờ đêm thực chất không nên được coi là A.M. hay P.M. Dù vậy, để thuận tiện trong giao tiếp và ghi chép, xã hội dần hình thành quy ước chung: 12:00 P.M. là giữa trưa và 12:00 A.M. là nửa đêm.
Ngày nay, nhiều quốc gia đã chuyển sang đồng hồ 24 giờ, chạy liên tục từ 0:00 đến 23:59. Hệ thống này được đánh giá là hợp lý hơn vì không lặp lại các con số và giảm đáng kể sự nhầm lẫn. Đây là tiêu chuẩn phổ biến trong hàng không, y học, quân sự và các ngành khoa học.
Tuy nhiên, ở một số nước như Hoa Kỳ, Canada hay Philippines, hệ thống 12 giờ cùng A.M. và P.M. vẫn tồn tại. Nguyên nhân không chỉ nằm ở thói quen văn hóa mà còn do ảnh hưởng của hàng thế kỷ lịch sử. Những chiếc đồng hồ kim truyền thống với mặt số 12 giờ đã góp phần duy trì cách nhìn nhận thời gian này. Bên cạnh đó, tiếng Anh – vốn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tiếng Latinh trong các lãnh vực học thuật, tôn giáo và khoa học – cũng giúp hai thuật ngữ A.M. và P.M. được bảo tồn đến tận ngày nay.
Ghi chú
4 lối viết sau đây đều được chấp nhận:
– A.M. / P.M. (kiểu truyền thống)
– AM / PM (kiểu hiện đại)
– a.m. / p.m. (thông dụng trong báo chí, sách vở)
– am / pm (ít dùng, thường thấy trong emails, texting)
