Sau khi cuộc đàm phán giữa Hoa Kỳ và Iran diễn ra vào hôm thứ Bảy 11/4 tại thủ đô Islamabad, Pakistan, lâm vào bế tắc và không đạt được thỏa thuận nào thì ngày hôm sau Chủ Nhật 12/4, Tổng thống Donald Trump tuyên bố thiết lập lệnh phong tỏa tại eo biển Hormuz đối với các tàu thuyền sử dụng hải cảng của Iran. Kể từ khi cuộc xung đột nổ ra, Iran đã từ chối không cho hầu hết các tàu chở dầu và khí đốt đi qua khu vực này, và nay thì họ cũng đã phải chịu một sự đối xử tương tự từ phía Hoa Kỳ.
Phong tỏa đường biển – như chiến dịch mà Tổng thống Trump phát động tại eo biển Hormuz – nằm trong số những chiến thuật chiến tranh lâu đời và hiệu quả nhất, mặc dù hiếm khi là yếu tố duy nhất đưa đến việc đánh bại một đối thủ.
Trong suốt chiều dài lịch sử, sự lệ thuộc của thế giới vào thương mại đường biển đã khiến nhiều quốc gia rất dễ bị rơi vào tình trạng khó khăn và thử thách trước các cuộc phong tỏa – một hình thức chiến tranh kinh tế nhằm làm cạn kiệt tài chính và nguồn cung cấp vật liệu của kẻ thù bằng cách cắt đứt các đường huyết mạch thương mại của họ.
Bởi lẽ theo luật pháp quốc tế, phong tỏa đường biển được xem là một hành vi chiến tranh, nên các chính phủ thường có xu hướng gọi những nỗ lực nhằm cô lập đối thủ của họ là biện pháp trừng phạt, cấm vận hay cách ly – là những thuật ngữ gợi ý về các mục tiêu có phạm vi hẹp hơn. Khi Tổng thống John F. Kennedy cảnh báo Liên Xô rằng quân đội Hoa Kỳ sẽ ngăn chặn các tàu vận chuyển hỏa tiễn hạt nhân tới Cuba vào năm 1962, ông gọi hành động đó là “biện pháp cách ly nghiêm ngặt”.
Iran cũng tuyên bố áp dụng một hình thức cấm vận riêng tại eo biển này bằng cách nổ súng vào những tàu thuyền đang tìm cách đi qua. Và sau khi Hoa Kỳ tuyên bố lệnh phong tỏa thì tình hình tại khu vực trở thành một cuộc “phong tỏa kép”.
Các cuộc phong tỏa trong quá khứ
Nhiều cuộc chiến tranh đã được định đoạt phần thắng nhờ vào việc chặn đứng hoạt động vận tải đường biển. Ở Hy Lạp cổ đại, thị quốc (city-state) Sparta đã buộc Athens phải đầu hàng bằng cách phong tỏa nguồn cung cấp lương thực của thị quốc này. Các cuộc phong tỏa đường biển do hải quân Anh thực hiện đã góp phần đánh bại Napoleon, mà trước đó Napoleon cũng từng tìm cách gây thiệt hại cho giới thương nhân Anh bằng lệnh cấm nhập cảng hàng hóa của họ vào châu Âu. Trong cuộc nội chiến Hoa Kỳ, cả phe Liên hiệp (miền Bắc) lẫn phe Liên minh (miền Nam) đều tìm cách phong tỏa lẫn nhau.
Mặc dù đã có rất nhiều thay đổi kể từ thời đại của những tàu buồm, nhưng những nguyên tắc cốt lõi của chiến thuật phong tỏa đường biển vẫn giữ nguyên tầm quan trọng trong bối cảnh ngày nay cũng như trong thời nội chiến Hoa Kỳ trước kia vậy.
Trong lịch sử, các cuộc phong tỏa chủ yếu được thiết kế để nhằm gây thiệt hại cho nền kinh tế của đối phương bằng cách làm suy yếu khả năng xuất cảng của họ.
Tuy nhiên, trong Thế chiến I, Đức và Anh lại theo đuổi một hướng đi khác với các cuộc phong tỏa đối đầu nhau: cắt đứt khả năng tiếp cận hàng hóa nước ngoài, đặc biệt là lương thực, của đối phương. Tương tự, vào giai đoạn đầu của Thế chiến II, Hoa Kỳ đã ngăn chặn Nhật Bản nhập cảng dầu qua đường biển – nhắm đúng vào một nhược điểm mà Tokyo vốn đã nhìn thấy và tìm cách khắc phục thông qua nỗ lực thuộc địa hóa các quốc gia láng giềng giàu tài nguyên tại châu Á.
Chiến lược của ông Trump cũng không có gì mới bởi lẽ nó nhắm vào nguồn doanh thu bán dầu hỏa của Iran chứ không phải vào nguồn nhập cảng của nước này.
Việc Ấn Độ phong tỏa các hải cảng của Pakistan đã giúp Bangladesh giành được độc lập từ Pakistan vào năm 1971. Vào cuối thời chiến tranh Việt Nam, Hoa Kỳ đã thả thủy lôi xung quanh cảng Hải Phòng của Bắc Việt, ngăn chặn hiệu quả việc vận chuyển hàng hóa qua đây và mang lại cho Washington một vị thế mạnh hơn (nhưng không hẳn là đạt được kết quả tốt hơn) trong các cuộc đàm phán hòa bình ở Paris.
Phong tỏa kinh tế
Nhưng kể từ sau hai cuộc thế chiến, hầu như các cuộc phong tỏa đường biển đã nhường chỗ cho các hình thức chiến tranh kinh tế hiện đại hơn.
Trước hết, việc phá hoại nền kinh tế của đối phương ngày nay dựa nhiều vào sức mạnh siêu đẳng của không quân hơn là sức mạnh thống trị trên biển. Và có lẽ vũ khí mạnh nhất của chiến thuật phong tỏa hiện đại là khả năng độc nhất vô nhị của Hoa Kỳ trong việc loại bỏ một quốc gia đối thủ – Iran, Bắc Hàn, Nga – ra khỏi hệ thống tài chính quốc tế sử dụng đồng đô la, mặc dù Washington gọi loại vũ khí này là trừng phạt kinh tế.
Hoa Kỳ cũng không phải là quốc gia duy nhất sử dụng biện pháp trừng phạt kinh tế như một vũ khí. Trong hơn ba năm bắt đầu từ năm 2017, Ả Rập Saudi đã từ chối quyền tiếp cận đường bộ, đường biển và đường hàng không đối với quốc gia Qatar trên bán đảo trong một chiến dịch gây áp lực cũng được sự ủng hộ của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Bahrain và Ai Cập. Và sức mạnh quân sự kiểu cũ vẫn còn hiệu quả: Ả Rập Saudi trong những năm gần đây cũng đã kiểm soát không phận và hải quân của Yemen.
Một nghiên cứu của giáo sư kinh tế Stephen Broadberry thuộc Đại học Oxford về các cuộc phong tỏa cho thấy những cuộc phong tỏa thành công thường diễn ra trong một thời gian dài vì chúng cần thời gian mới gây được tác dụng và phải đi kèm với những áp lực khác, như áp lực quân sự chẳng hạn.
Một cuộc phong tỏa cũng có thể đi đến thất bại là vì các nhà hoạch định chính sách luôn đánh giá thấp các biện pháp mà đối phương có thể sử dụng để vượt qua.
Một thí dụ, nước Anh đã vượt qua được cuộc phong tỏa của Đức trong Thế chiến I là do họ bắt đầu nhập cảng ngũ cốc bằng các đoàn tàu chở hàng gồm nhiều chiếc được các chiến hạm bảo vệ và đã cập bến an toàn trong hơn 99% số chuyến hàng. Ngược lại, nước Đức lại bị đẩy gần đến bờ vực của nạn đói, mặc dù nước Đức tương đối có khả năng tự chủ về lương thực, là vì cuộc phong tỏa trả đũa của Anh đã làm trầm trọng thêm tình trạng sản xuất nông nghiệp trong nước do ngựa và nông dân thay vì để làm việc trên đồng ruộng thì đã bị đưa hết ra chiến trường.
Tác động của phong tỏa
Các biện pháp phong tỏa luôn tiềm ẩn nguy cơ gây ra rắc rối với các quốc gia khác. Nếu hành động của Hoa Kỳ tại eo biển Hormuz làm ngưng trệ dòng chảy dầu mỏ từ Iran, tình trạng thiếu hụt năng lượng sẽ trở nên trầm trọng tại Trung Quốc và Ấn Độ – và thậm chí có thể khiến hai quốc gia này bị ảnh hưởng một cách trực tiếp hơn vào trong cuộc xung đột.
Biện pháp phong tỏa eo biển Hormuz của Tổng thống Trump đã mang lại kết quả tức thì, ít nhất là trong thời gian ngắn, vì chỉ chưa đầy một tuần lễ sau khi thực hiện thì Iran đã tuyên bố chấm dứt việc phong tỏa từ phía họ, mà có lẽ một phần lý do là vì Iran không bán được dầu thì không thu được tiền mà họ thì đang rất cần tiền để chi trả cho các chi phí chiến tranh.
VH
