“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Chẳng mấy ai bận tâm đến chiếc nắp kim loại nhỏ bé, thường bị quăng vào thùng rác sau tiếng “bụp” sảng khoái lúc mở chai. Thế nhưng, nếu thiếu đi miếng sắt kiểu vương miện ấy, ngành công nghiệp nước giải khát toàn cầu chừng như đã không thể hình thành suốt hơn một thế kỷ qua.
Vào cuối thế kỷ 19, nước có ga là thức uống xa xỉ nhưng đầy rủi ro vì nắp chai thời đó (thường bằng sứ hoặc gỗ) không đủ kín, khiến khí ga rò rỉ hoặc làm đồ uống nhiễm khuẩn. Năm 1892, William Painter (thợ cơ khí kiêm nhà sáng chế người Mỹ gốc Ireland) đã khuấy tan triệt để vấn đề này khi nhận bằng sáng chế số US468258A cho thiết kế “Crown Cork” (nắp vương miện).
Ý tưởng của Painter là một miếng kim loại tròn có rìa dập răng cưa, bên trong lót một lớp đệm mỏng bằng gỗ bần. Khi dùng máy ép chặt vào miệng chai, các răng cưa sẽ bám cứng lấy gờ thủy tinh, tạo ra áp suất kín gần như tuyệt đối. Điểm tài tình là nắp chỉ dùng một lần, bảo đảm vệ sinh, điều mà các loại nút bần dùng lại thời bấy giờ không làm được. Nhờ kín khí tốt, đồ uống có ga giữ được áp suất CO2 lâu hơn, giảm hư hỏng khi vận chuyển và lưu kho. Sáng chế này giúp việc đóng chai trở nên nhanh chóng và rẻ tiền hơn hẳn. Chính sự ra đời của nắp khoen đã thúc đẩy sự phát triển của các tập đoàn khổng lồ như Coca Cola hay Pepsi về sau.
Ban đầu nắp có 24 răng cưa, nhưng đến những năm 1930, con số này được chuẩn hóa xuống còn 21 răng để phù hợp với máy đóng nắp tự động và giảm nguy cơ làm vỡ miệng chai thủy tinh. Từ thập niên 1960, lớp gỗ bần tự nhiên được thay thế hoàn toàn bằng nhựa dẻo (PVC hoặc PE) để bảo quản hương vị tốt hơn và giảm chi phí sản xuất.
Đến nay, nắp khoen vẫn là tiêu chuẩn vàng cho các loại đồ uống đóng chai thủy tinh nhờ khả năng chịu áp suất cực tốt. Dù nắp vặn (twist off) hay nắp nhựa đã ra đời, nắp khoen của William Painter vẫn khó bị thay thế trong phân khúc bia thủ công và nước giải khát cao cấp, bởi tính thẩm mỹ và độ tin cậy cao trong việc giữ trọn vẹn sự tinh túy của bọt sủi tăm. Trong hơn 134 năm chiếc vương miện bé xíu mà uy quyền ấy tồn tại, rất nhiều thứ đã bị thay thế chỉ sau một đêm.
