Ông bà ta xưa có câu “Sống dầu đèn, chết kèn trống”. Sẽ không ai có thể tỏ ra dửng dưng khi bất chợt nghe thấy âm giai những tiếng kèn, tiếng trống trổi lên trong phút giây tiễn biệt người quá cố về thế giới bên kia. Tuy vậy công việc của những người tạo nên những khúc biệt ly áo não ấy – tức những người đang chơi kèn trống kia – dường như chẳng mấy ai biết tới.
Chơi đủ loại nhạc tùy theo yêu cầu gia chủ
Nghề ăn theo… người chết!
Ở Việt Nam, tiếng kèn trống được biết là một phần không thể thiếu trong các đám tang ma. Nhằm bày tỏ tấm lòng thành kính và trân trọng người đã khuất, con cháu trong gia đình sẽ thuê một đội kèn tây về biểu diễn trong đám. Theo từng vùng miền có nơi gọi là đội nhạc hiếu, đội kèn tây đưa đám hoặc phường bát âm. Thường, một đội kèn gồm khoảng 6 – 10 người. Tuy vậy tùy yêu cầu gia chủ, đội kèn có thể được huy động tăng thêm số lượng nhạc công, có khi lên tới 25-30 người để phù hợp với quy mô từng đám tang tổ chức nhỏ, trung bình hoặc lớn. Đặc biệt với những gia đình có người nhà, thân nhân hoặc người vừa qua đời là quan chức lớn, doanh nhân giàu có, dư dả của ăn của để…
Mỗi đội kèn trống đám hiếu ít nhất có 8 nhạc công, gồm 2 người đánh trống lớn, trống nhỏ, 6 người thổi kèn trompet, saxophone, trombone, bassoon, tuba… Các thứ “đồ nghề” phần lớn là kèn trống cũ được mua trôi nổi trên thị trường (giá từ 2-5 triệu VNĐ/chiếc, có thể do nhạc công tự sắm sửa hoặc người lập nhóm bỏ tiền mua). Cũng trong đội kèn, “lĩnh ấn tiên phong” chủ lực là người thổi trompet, các nhạc công chơi kèn, trống khác sẽ “ăn theo” đệm chồng giai điệu lên. Trong đám tang, có 3 nghi thức ít khi vắng mặt các nhóm thổi kèn trống gồm lúc tẫn liệm (nhập quan), động quan và khi chuẩn bị hạ huyệt. Dàn nhạc tây chỉ phục vụ trong khoảng thời gian ngắn. Một suất “tiêu chuẩn” kéo dài từ 45-60 phút cho mỗi nghi thức.
Nhạc công đám hiếu
Vào hôm cuối của tang lễ, đội nhạc sẽ đánh trống, thổi kèn nhằm giúp mọi người vơi bớt đi buồn phiền, sự đau thương cũng như thay lời thông báo gửi đến bạn bè, chòm xóm láng giềng rằng linh cữu của người qua đời chuẩn bị di chuyển về nơi mai táng. Ở góc độ khác, tiếng kèn tây còn gián tiếp thể hiện đẳng cấp và sự giàu có của gia chủ. Bởi đội kèn có thể lớn nhỏ, đông hay ít người, chơi nhạc trình độ hoặc không thì số tiền chi phí gia chủ phải trả càng nhiều. Mức phí của các đội nhạc kèn đám hiếu tùy trường hợp có sự khác nhau khi họ được mời đi biểu diễn gần hoặc xa cũng như yêu cầu về số lượng nhạc công. Chẳng hạn mức phí khi được mời biểu diễn ở gần (phạm vi dưới 7km) có giá từ 2.5 triệu đến 3.2 triệu VNĐ. Từ trên 7km tới dưới 15km từ 3.5 triệu đến 4.5 triệu VNĐ. Trường hợp gia chủ cần đội kèn “hoạt động ngoài giờ” vào những lúc có khách quan trọng đến viếng tang (không nằm trong suất phục vụ “tiêu chuẩn” của các nghi thức) sẽ được tính thêm khoảng 20-30% so với mức phí thông thường.
Làm việc bất kể trời mưa hay nắng
Và những điều còn trăn trở
Theo điều tra riêng của chúng tôi, Sài Gòn hiện có không dưới 150 đội kèn trống đám hiếu, tập trung ở các quận Tân Bình, quận 5, quận 6, Phú Nhuận, Bình Thạnh, Gò Vấp, Thủ Đức… Trong số này hơn 85% số đội có mối liên hệ chặt chẽ với các trại hòm, cơ sở mai táng nhằm hỗ trợ lẫn nhau cũng như giới thiệu công việc qua lại.
Mặc dù không ít người từng gắn bó khá lâu năm với nghề nhưng hầu hết các nhạc công đám hiếu thường tỏ ra khá dè dặt khi nói về công việc của mình. Lý do vì vẫn còn quá nhiều định kiến của người đời suy nghĩ về nghề nghiệp của họ, thậm chí có ý kiến cho rằng đây là “bọn ăn theo người chết” (?). Chẳng hạn trường hợp anh Hoàng Minh (52 tuổi, ngụ quận 5, Sài Gòn) từng sống với nghề này hơn 20 năm và hiện là “đội trưởng” của một nhóm kèn trống gồm 10 người do chính anh đứng ra tập hợp vẫn thường xuyên chơi cho các đám tang ma khi được mời. Hoàng Minh cho biết: “Tôi đứng ra tập hợp nhóm cũng hơn chục năm nay. Trước đây thỉnh thoảng tôi có đi chơi kèn cho một đội của ông bác, thấy mấy chú mấy bác làm ăn cũng được nên sau này đứng ra lập đội gồm những người biết chơi nhạc. Nói biết chơi nhạc chứ thực tế chẳng mấy ai có học hành qua trường lớp và đều mù nhạc lý, chỉ nghe theo, bắc chước rồi chơi kiểu thuộc lòng. Thậm chí anh cầm gậy chỉ huy dàn kèn cũng chẳng biết nhạc nhẽo là gì, chủ yếu làm cho có… lệ vậy thôi! Thù lao cả đội trung bình 2.5 triệu VNĐ/đám. Vì thế, mỗi người chỉ kiếm được chừng 250-300 nghìn VNĐ/đám. Nếu 1 tháng có 10 đám mời biểu diễn thì mỗi người kiếm khoảng 3 triệu VNĐ chưa tính tiền “bồi dưỡng” thêm của gia chủ, nếu có. Dĩ nhiên nếu chỉ kiếm cơm bằng nghề này chẳng mấy ai đủ sống. Do vậy nhiều anh em còn kiêm thêm công việc khác như phụ vợ mua bán, làm shipper, chạy xe ôm, thợ hồ, bốc vác…”.
Vẫn theo lời Hoàng Minh: “Đêm trước khi chuẩn bị để ngày hôm sau động quan, có khi đội kèn được yêu cầu chơi suốt đêm. Những bài nhạc được tấu lên phải tùy theo gia cảnh của tang lễ. Các bản nhạc hay được sử dụng như Khúc tang hành, Nghỉ yên đời đời (Pháp), Love Story, Romeo & Juliet (Anh), Chiêu Quân cống hồ (nhạc Hoa) hay nhạc Việt có Lòng mẹ, Tình Cha, Hình bóng cha già, Ơn nghĩa sinh thành, Công đức sinh thành… Với tang gia theo đạo Thiên chúa thì chơi nhạc thánh ca như Giã từ Dương thế, Con hướng về Chúa, Trầm hương…Mình dự tính trước vậy thôi, chứ vào đó người ta yêu cầu bài gì mình phải tấu bài đó. Ví dụ có lần chúng tôi gặp đám có rất đông người trẻ mà mình chơi toàn nhạc buồn, nghiêm trang thì bị họ chê, nên đành chuyển qua chơi những bài giậm giật dù trong lòng chẳng muốn chút nào!”
Bài và hình NS
