Trong thời đại bùng nổ của thương mại điện tử, chỉ với một nút chạm trên smartphone, hàng hóa từ khắp mọi nơi có thể lập tức lên đường hướng về phía người dùng. Đứng sau sự vận hành trơn tru của chuỗi tiện ích ấy là một lực lượng lao động đặc biệt: những người giao hàng (còn gọi là shipper). Song có lẽ ít ai thấu cảm được hết những góc khuất, những câu chuyện buồn vui phía sau cái nghề “bán mồ hôi, đong từng cây số” kiểu này.
Vui buồn nghề shipper
Chân dung của các “chiến binh đường phố”
Nếu nhìn lướt qua những chiếc áo đồng phục xanh, cam, vàng đồng bộ trên đường phố, ít ai biết rằng lực lượng shipper là một thế giới thu nhỏ với đầy đủ các mảnh ghép đa dạng về tuổi tác, giới tính cũng như xuất thân. Dường như họ không có một công thức chung nào ngoài chiếc xe máy xăng (hoặc xe máy điện) và chiếc smartphone. Xét về độ tuổi, nghề shipper trải dài với lực lượng thanh niên trẻ trung từ 18 tuổi trở lên (đông nhất, gồm cả nam lẫn nữ) cũng là những người có sức khỏe dẻo dai để sẵn sàng “cày ải” suốt mười mấy tiếng đồng hồ mỗi ngày ở ngoài đường. Và dĩ nhiên không thiếu những chú/bác shipper trên dưới 60 tuổi hoặc cao hơn, vẫn phải cố gắng làm việc vì gánh nặng cơm áo gạo tiền.
Mặc kệ trời mưa to, phố xá ngập lụt
Đáng chú ý, trình độ văn hóa của đội ngũ shipper cũng khiến nhiều người bất ngờ. Nghề này bao gồm từ những người chưa học hết cấp 2 cho tới các cử nhân, kỹ sư cầm sẵn tấm bằng đại học trong tay nhưng chưa tìm được việc làm phù hợp. Càng không hiếm những bạn trẻ sinh viên tận dụng thời gian rảnh chạy xe để tự lo tiền học phí, hay những người tri thức (đặc biệt là cánh nhà báo/nhà đài sau khi nhiều tờ báo, đài truyền thanh, truyền hình lớn nhỏ vừa bị giải thể hoặc đưa vào diện “sáp nhận”), chấp nhận gác bỏ danh vọng, xuống đường làm shipper như chiếc phao cứu sinh lúc kinh tế gia đình bất ngờ khủng hoảng…
Giao hàng thành công
Guồng quay ăn chia & áp lực thưởng phạt
Phía sau mỗi km di chuyển của các shipper còn là một bài toán kinh tế số phức tạp được quản lý bởi các thuật toán của các công ty chủ quản. Thu nhập một shipper không đơn thuần là nhận tiền từ tay khách rồi đút túi mình mà còn phụ thuộc vào chính sách chiết khấu, “lương cứng” cũng như áp lực đạt chỉ số KPI (Key Performance Indicator – Chỉ số đánh giá thực hiện công việc) từ những công ty này. Hiện nay ở VN, giới shipper được chia làm 2 loại cụ thể: shipper App công nghệ (Grab, Be, ShopeeFood…) hoặc shipper bưu cục (Giao Hàng Tiết Kiệm, Shopee Express, J&T Express, Lalamove…). Với các shipper chạy App công nghệ, mỗi cuốc xe hoàn thành đều phải trích lại một số phần trăm cho công ty chủ quản. “Cuộc chiến” ăn chia phần trăm này cũng biến động không ngừng. Gần đây, nhiều shipper Grab phải đối mặt với cơ chế “phí sử dụng ứng dụng linh hoạt”. Thay vì mức hưởng cố định 70-75% cước xe như trước, mức thực nhận của shipper Grab hiện nay dao động từ 50% – 75% tùy theo khung giờ. Ngược lại, những shipper chạy cho nền tảng Be lại áp dụng mô hình phân chia cố định: tài xế thực nhận khoảng 63,6% (tại Hà Nội) và 69,4% trên số tiền cước xe khách trả (tại Sài Gòn). Với các ứng dụng chuyên giao thức ăn như ShopeeFood, mức chiết khấu trung bình 20-25% trên mỗi đơn hàng. Riêng với shipper bưu cục chuyên giao nhận hàng thương mại điện tử (E-commerce), cấu trúc thu nhập thường gồm khoản “lương cứng” cơ bản (từ 2,5 đến 5 triệu VNĐ tùy hãng) cộng với tiền công trên mỗi đơn đã giao (khoảng 5 – 7 nghìn VNĐ/đơn hàng) và tiền thưởng năng suất. Tại các bưu cục như Giao Hàng Tiết Kiệm (GHTK) hay Giao Hàng Nhanh GHN), hệ thống tính lương gắn liền với điểm ngày và cấp độ. Để có mức thu nhập từ 12 – 15 triệu VNĐ/tháng, các shipper phải nỗ lực đạt tỷ lệ giao hàng thành công trên 95%. Thậm chí, một số hãng áp dụng mức thưởng KPI lũy tiến khoảng 30-40% giá trị tổng đơn nếu shipper đạt tỉ lệ hoàn thành đơn tuyệt đối. Tuy nhiên phía sau con số thưởng hấp dẫn ấy còn là chiếc bẫy phạt trễ giờ, phạt hủy đơn hay trừ điểm uy tín khiến các bác tài luôn trong trạng thái căng thẳng, buộc phải phóng nhanh vượt ẩu cho kịp thời gian quy định.
Chợp mắt ít phút
Và có những nốt trầm
Cái nghề chạy xe ngoài đường vốn có sẵn sự nhọc nhằn mang tính đặc thù. Với một shipper, thời tiết là kẻ thù nhưng cũng là người bạn đồng hành khó lòng từ chối. Những ngày hè đổ lửa với nắng nóng hơn 40 độ C lại là lúc nhu cầu gọi đồ ăn, đặt hàng tăng cao nhất. Rồi những hôm giông bão, mưa gió mù trời, shipper vẫn phải mặc áo mưa, lầm lũi dắt xe qua những đoạn đường ngập úng, cố bảo quản thùng hàng không bị ướt, dẫu bản thân đang lạnh run cầm cập.
Nhưng cái khổ thể xác còn chẳng thấm gì so với những tổn thương tinh thần. Nỗi cay đắng nhất của người shipper chính là nạn “boom hàng”. Hãy tưởng tượng anh shipper đứng xếp hàng cả giờ đồng hồ giữa trưa nắng để mua một đơn hàng đồ ăn giá vài trăm nghìn bạc bằng chính tiền túi của mình ứng trước. Đến nơi giao, số điện thoại thuê bao, nhắn tin không trả lời, hoặc có nghe tiếng bắt máy nhưng kèm câu trả lời tỉnh bơ: “Tôi bận đi công việc rồi, hủy đơn giùm nhé!” (?). Đơn hàng bị hủy đồng nghĩa với việc shipper mất trắng số tiền ứng, mất luôn một ngày công lao động vất vả, chỉ biết ôm lấy hộp đồ ăn mà nước mắt nuốt ngược vào trong!
…Nghề shipper hệt như tấm lăng kính phản chiếu chân thực và sống động bức tranh nhân tình thế thái. Qua những gói/thùng hàng hóa, người ta thấy được cả sự vội vã, niềm háo hức đôi khi cả lòng tham hay sự ích kỷ của con người. Phần lớn shipper không ngửa tay xin xỏ ai, không trộm cắp, chỉ dùng sức lao động, sự kiên nhẫn và sự an toàn bản thân trên những cung đường đầy rủi ro để đổi lấy những đồng tiền chân chính. Và vượt lên tất cả, những chuyến xe chở đủ thứ vật phẩm ấy cũng là những chuyến xe chở niềm vui, sự kết nối và tình người đi khắp muôn nơi…
Làm việc xuyên đêm
Bài và hình NS
