Một ngày cuối tháng 12 dương lịch, tôi có hẹn đi Ninh Sơn, một xã gần chân núi Bà Đen, thuộc thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh. Nơi có rất nhiều người miền Trung vào đây định cư, làm ăn, sinh sống. Phần lớn là dân gốc Quảng như Quảng Nam, Quảng Ngãi và cả Bình Định để thăm một vài người bạn văn chương. Ghé nhà bạn, bên bình trà thơm bốc khói là một chiếc đĩa men sứ trắng, có một gói quà quê mang từ xứ đường Quảng Ngãi vào, bọc trong những miếng lá chuối khô đã thẫm màu nâu đen quen thuộc. Chưa kịp hỏi tên món “đặc sản quê nhà”, bạn đã trịnh trọng, tháo sợi dây gai cột gói lá chuối khô và khẽ mở ra lớp lá bên ngoài. Một ít chất bột trắng mịn rơi ra cùng với mùi thơm ngọt của đường, của gừng thoảng lên, khiến tôi buột miệng:
– Ôi! Kẹo ú?
Mọi người gật đầu cười xòa, tôi bỗng nghe mắt mình cay cay và như có lớp sương khói của ký ức ngày xưa chợt ùa về trong cái gió cuối mùa đông se sắt, lành lạnh…
Thuở ấy, tôi chỉ là một đứa bé con vừa qua lớp học đồng ấu, thường hay lẽo đẽo theo mẹ đi chợ quê ở đầu dốc xóm, hay có khi đứng tựa lưng vào cây cau lão trước sân nhà, mắt ngong ngóng chờ mẹ đi chợ về và mừng reo lên khi thấy mẹ móc ra từ trong túi áo gói kẹo gói trong miếng lá chuối khô màu nâu đen, vỏn vẹn chỉ dăm viên kẹo cũng có màu vàng nâu thẫm, phơn phớt những bột mì hoặc bột sắn màu trắng. Những viên kẹo mà ở quê tôi thường gọi tên là “kẹo ú”, có nơi còn gọi là “kẹo củi” hay “kẹo bột”. Những viên kẹo cứng ngắt, ngậm tan dần trong miệng với vị ngọt của đường, cay cay của gừng, nồng ấm như tấm lòng mẫu tử nơi chốn quê nghèo…
Kẹo ú, món quà quê dân dã, gợi thương, gợi nhớ từ thuở ấu thơ, và theo tôi đến lúc niên thiếu, trưởng thành. Một lần được trực tiếp tham gia và chứng kiến một buổi làm kẹo ú ở nhà một người bạn khi lên trung học, tôi mới cảm hết nổi vất vả, nhọc nhằn của những người thợ làm bánh kẹo bằng thủ công ở quê nhà. Để làm ra những viên kẹo ú, người thợ cần phải chuẩn bị đầy đủ những nguyên liệu như đường chén vàng, cũng giống như đường tán vàng làm từ mật mía, nhưng khuôn đổ là những cái chén ăn cơm nên gọi là đường chén, có nơi còn đổ ra tô, tĩn để ăn dần được lâu! Bột gạo hoặc bột mì, gừng tươi giã nhuyễn, bột sắn… cùng một cây cột lớn, thường là cột nhà, trên có đóng cây đinh lớn để móc bột!
Nước đường được nấu trong một cái chảo lớn, đường sôi bỏ gừng đã được giã nhuyễn vào, khi đã dậy mùi đường và gừng thơm lừng, để nguội và sau đó cho bột gạo vào trộn đến khi đặc sánh lại, có thể cầm nắm và vắt thành khối trên tay. Sau đó đến công đoạn… móc và đánh vào cái cột nhà bóng lưỡng như người ta đánh dây thừng trên cột.Phải là người có sức khỏe và mạnh tay mới có thể làm được công việc này, đến khi miếng bột quện lại, kéo dài thành sợi như sợi dây thừng, mới đem lên mặt bàn lăn vào bột sắn để không dính vào nhau rồi dùng kéo hay dao, xắn từng viên lớn khoảng ngón tay cái của người lớn. Có lẽ viên kẹo cắt ra có hình như chiếc bánh ú nên gọi tên là “kẹo ú”. Cái tên quê mùa, nhưng thật hiền hòa, chất phát và cả… dễ thương?
Kẹo ú khi ăn không cắn nhai mà để tan dần trong miệng, nghe đủ vị cay, thơm, ngọt trong vòm họng và đôi khi… lẫn chút cát song vẫn là một món quà quê mà tất cả chúng tôi khi ấy đều… mê đắm. Vì rẻ tiền và vị ngọt ngào mê hoặc, nên thường trong cặp đứa nào cũng có vài viên kẹo gói trong lá chuối, nhiều khi bị bỏ quên, chảy nước, dính vào sách vở hay bị chuột, gián gậm nhấm đến lủng cả cặp, làm nên những kỷ niệm thật buồn cười.
Xa quê hương lâu ngày. Món kẹo ú ngày xưa tưởng đã chìm sâu vào lớp bụi thời gian, vì không nhìn thấy ở đâu có bán. Chiều nay bỗng gặp lại “cố nhân” hỏi sao lòng không khỏi bồi hồi và thương cảm. Ngậm viên kẹo và nghe vị ngọt nồng nàn của quê hương thấm dần vào cơ thể. Bất giác đôi mắt bỗng cay cay… sương khói!
THV
