“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Nghệ thuật kim hoàn không chỉ sống bằng đôi tay tài hoa của người thợ, mà còn thăng hoa nhờ những bộ óc khoa học đại tài. Kỹ thuật xi mạ nữ trang chính là chiếc cầu nối kỳ diệu, biến cốt kim loại tầm thường trở nên lộng lẫy, đưa cái đẹp xa xỉ đến gần hơn với đại chúng.
Nhà hóa học Ý Luigi Valentino Brugnatelli (1761-1818, giáo sư Đại học Pavia) là người được giới sử học công nhận đã thực hiện lớp mạ vàng điện đầu tiên có ý nghĩa thực tiễn. Năm 1803, trong bức thư gửi đồng nghiệp Jean Baptiste Van Mons (sau xuất bản trên Annales de Chimie de Van Mons và dịch sang tiếng Anh trên Philosophical Magazine năm 1805), Brugnatelli mô tả đã “mạ vàng hoàn hảo hai huy chương bạc lớn” bằng cách nối chúng với cực âm của pin Volta và ngâm trong dung dịch ammoniuret vàng.
Trước Brugnatelli, năm 1801, Nicholson/Carlisle và William Cruickshank đã ghi nhận hiện tượng điện kết tủa kim loại như đồng và chì dạng tinh thể, nhưng chưa phải lớp mạ trang trí đều, bám chắc trên đồ vật.
Khoảng năm 1839-1840, trong lúc đang thí nghiệm mạ điện, John Wright (1808-1844, bác sĩ phẫu thuật người Birmingham, Anh) đọc được một đoạn trong sách Chemical Essays của nhà hóa học Thụy Điển Carl Wilhelm Scheele. Wright lập tức thử nghiệm ý tưởng và thu được kết quả gây bất ngờ: lần đầu tiên trong lịch sử, ông thu được lớp mạ đều, mịn, bám chắc trên kim loại nền, thay vì lớp kết tủa dạng nhánh cây, dễ bong như các dung dịch trước đó. Nếu Brugnatelli là người “khai sinh” ý tưởng mạ điện bằng điện, thì bác sĩ John Wright chính là người cung cấp “chất xúc tác” quan trọng nhất để ý tưởng đó trở thành sản phẩm xịn, nhờ dung dịch xyanua kali thông minh và hiệu quả.
Năm 1840, anh em George và Henry Elkington (Birmingham) mua lại phát minh về chất điện phân xyanua của bác sĩ John Wright, rồi ghi danh bằng sáng chế Anh số 8447. Từ năm 1844, mạ điện bước khỏi bàn thí nghiệm để thành một ngành công nghiệp thật sự, tạo lợi nhuận khổng lồ.
Năm 1852, kỹ thuật dập/cắt bằng máy làm trang sức rẻ hơn, giúp sản xuất nhanh, rẻ hơn. Giúp tầng lớp mới phất hoặc giới trung lưu Anh và Âu châu tiếp cận món đồ trông y như “vàng”, “bạc” lộng lẫy. Trước đó, đồ trang sức vàng/bạc thật chỉ dành cho giới thượng lưu.
Từ thế kỷ 20, có thêm những sáng chế bổ sung như chất làm sáng bề mặt, mạ hợp kim tạo màu đa dạng và kỹ thuật mạ xung điện giúp lớp mạ mịn, bám chắc hơn, ít bong tróc. Ngoài nữ trang, kỹ nghệ này còn áp dụng cho đồng hồ, phụ kiện và một số linh kiện điện tử cần bề mặt dẫn điện hoặc thẩm mỹ. Tới nay, kỹ nghệ xi mạ điện vẫn chưa bị thay thế hoàn toàn ở phân khúc giá rẻ nhờ ưu điểm phủ đều trên bề mặt phức tạp và chi phí thấp và dễ kiểm soát độ dày.
Cũng nhờ kỹ nghệ trên, chúng ta có câu “đừng thấy lấp lánh mà tưởng là vàng”.
