“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Kim cương là tinh thể carbon tinh khiết, nhờ áp suất và nhiệt độ cực hạn sâu trong lòng đất luyện thành một vật liệu kỳ diệu: cứng nhất trong tự nhiên – vừa nằm trên nhẫn cưới, vừa nằm trong mũi khoan sắc bén nhất.
Từ khoảng 800-700 TCN, tại các sông Golconda (Ấn Độ), con người đã khai thác kim cương sơ khai dùng để khắc đá và dùng làm bùa chú. Năm 1477, Đại công tước Maximilian tặng nhẫn kim cương cho Mary của Burgundy, biến nó từ bùa trừ tà thành biểu tượng tình yêu vĩnh cửu trong giới quý tộc.
Cục diện xoay chuyển vào năm 1867, khi thiếu niên 15 tuổi Erasmus Stephanus Jacobs tình cờ nhặt được viên kim cương “Eureka” (21.25 carat) bên bờ sông Orange, Nam Phi. Thống đốc Cape Colony, Ngài Philip Wodehouse, mua lại với giá 500 bảng Anh, chính thức khai mào “cơn sốt kim cương”. Từ những mỏ khai thác manh mún, Cecil Rhodes – đặt chân đến Nam Phi năm 1871 khi mới 18 tuổi – đã kiến tạo nên De Beers Consolidated Mines vào ngày 12-3-1888. Bằng chiến lược thâu tóm bạo liệt, De Beers từng nắm giữ đến 90-95% sản lượng kim cương toàn cầu.
Thực chất, kim cương thô chỉ là những viên đá sáng nhưng cục mịch. Mãi đến năm 1919, với tỉ lệ 58 giác cắt lý tưởng, ánh sáng mới thực sự len lỏi, dội qua các lăng kính và bừng lên rạng rỡ. Đối với những người thiết kế nữ trang, mốc 1919 này quan trọng hơn vạn lần chuyện ai đào được viên kim cương đầu tiên vì nó là khoảnh khắc kim cương thực sự “lấp lánh” theo đúng nghĩa đen.
Năm 1947, khẩu hiệu “A Diamond is Forever” của Frances Gerety đưa kim cương vào mọi đám cưới, từ giới quý tộc đến người thường. Song, nữ trang kim cương dầu ồn ào thì chỉ là bề nổi. Độ cứng Mohs 10 giúp giảm thời gian gia công thép cứng từ hàng giờ xuống chỉ vài phút. Khoảng 80% sản lượng kim cương đang phục vụ trong các guồng máy cơ khí. Chúng là vật liệu mài mòn, cắt gọt siêu việt, góp mặt từ ngành xây dựng, xe hơi, dao mổ y tế cho đến kỹ thuật chip bán dẫn cốt lõi.
Khoa học tiến bộ đã phá vỡ thế độc quyền của tự nhiên. Khởi đi từ phương pháp ép nhiệt độ và áp suất cao (HPHT) năm 1954, đến kỹ thuật CVD những năm 1980-1990, kim cương nuôi cấy nay sở hữu cấu trúc y hệt kim cương tự nhiên nhưng giá rẻ hơn 70-80%. Cùng lúc, Quy trình Kimberley (2003) của Liên Hiệp Quốc buộc ngành kim cương thanh lọc, đòi hỏi mỗi viên đá thô phải mang “hồ sơ đạo đức” nhằm chặn đứng “kim cương máu”, càng làm kim cương lab-grown chiếm lợi thế.
Dẫu thế, hễ đã là những quý bà sành điệu hay các phu nhơn vừa bước chân vào giới thượng lưu, phần đông vẫn đắm say kim cương tự nhiên. Họ mua vầng hào quang của viên đá, và mua cả sự hãnh diện từ ngành kỹ nghệ tỉ đô. Ánh sáng xuyên qua viên đá carbon bé nhỏ ấy đã phản chiếu trọn vẹn lòng tham, trí tuệ và cả sự phù phiếm của nhân loài.
