Văn hóa Nhật có những nét đặc sắc không nơi nào có. Ở đây xin được nói đến Quán Cà Phê Jazz Kissa.
Giữa ánh đèn vàng ấm của những quán cà phê “Jazz Kissa” tại Nhật Bản, một lớp người mê đĩa nhựa đang gìn giữ một cách thưởng thức âm nhạc mà thời đại ồn ào hôm nay gần như đã quên: ngồi lại với nhau, và nghe cho trọn.
Một chiều thứ Bảy, chúng tôi len qua những con hẻm nhỏ của khu Shimokitazawa ở Tokyo – nơi áo thun cũ treo đầy cửa tiệm, mùi cà ri từ quán ăn bình dân lan ra ngoài phố – để tìm một quán chỉ thấy trên mạng. Khi nhận ra tấm bảng nhỏ treo kín đáo, chúng tôi bước lên cầu thang hẹp, gõ nhẹ cánh cửa không cửa sổ, rồi bước vào một căn phòng ốp gỗ ấm áp, treo rèm hạt và bức tranh vẽ nữ nghệ sĩ harp Alice Coltrane.
Trong phòng, khách ngồi hướng mặt về hai chiếc loa lớn, chăm chú như dự một buổi lễ. Mâm đĩa quay đều. Tiếng vibraphone ngân lên trong trẻo, tiếng kèn saxophone trầm đục, nhịp trống mảnh và đều. Ngoài tiếng tách trà và đôi câu thì thầm, gần như không còn âm thanh nào khác.
Chúng tôi đang ở Masako, một quán cà phê chuyên nghe jazz theo lối Nhật – nơi người ta đến không phải để chuyện trò, mà để ngồi nghe đĩa nhựa cho trọn vẹn.
Masako mở cửa từ năm 1953, từng đón những tên tuổi như Charles Mingus và Mal Waldron khi họ lưu diễn tại Nhật. Chủ quán hiện nay, Moeko Hayashi, tiếp quản năm 2020 sau khi thừa hưởng bộ sưu tập đĩa và tranh của người sáng lập Masako Okuda. Hayashi biết đến quán từ thuở thiếu niên thập niên 1980. Khi ấy bà từng nghĩ những quán như thế là bắt chước phương Tây. Sau này bà mới hiểu: mô hình ấy là sáng tạo riêng của Nhật Bản.
Những quán cà phê “Jazz Kissa” nghe nhạc jazz như thế xuất hiện từ cuối thập niên 1920, phát triển mạnh vào thập niên 1960–70, rồi dần thưa vắng khi hệ thống âm thanh gia đình trở nên phổ biến. Khoảng mười năm trở lại đây, phong trào sưu tập đĩa nhựa và yêu cầu âm thanh trung thực đã khiến nhiều người trẻ tìm về. Giữa thời đại nghe nhạc qua tai nghe và ứng dụng phát trực tuyến, việc ngồi chung một phòng, nghe trọn một mặt đĩa, trở thành một cảm nhận hiếm hoi.
Tôi biết đến thế giới ấy qua tài khoản Instagram @jazz_kissa của Katsumasa Kusunose, 66 tuổi, cựu biên tập viên tạp chí, người đã ghé hơn 400 quán và được xem như người ghi chép đầy đủ nhất về truyền thống này. Ông nói: “Không phải ghé một lần là đủ. Phải quay lại, ngày này qua ngày khác, để quen không khí của quán.”
Hiện nay Nhật còn khoảng 400 quán như vậy, nhiều quán tồn tại từ thời cực thịnh của nhạc jazz thập niên 1960. Ở Ichinoseki, quán Basie của Shoji “Swifty” Sugawara đã đứng đó hơn nửa thế kỷ. Tại Tokyo, Eigakan mở từ năm 1978 với hệ thống loa do chính chủ quán Yoshida Masahiro tự thiết kế. Ở Yokohama, Downbeat dán kín tường bằng những trang tạp chí jazz cũ. Mỗi quán mang dấu ấn riêng của người chủ.
…Trước khi rời Nhật, chúng tôi quay lại Masako. Khách vẫn ngồi đúng vị trí quen thuộc. Hayashi chào như người quen cũ. Chúng tôi cúi đầu nghe “Blue Nile” của Alice Coltrane.
DH – (theo Cung Đô. National Geographic)
