Mùa này miền Tây Nam Bộ đang vào mùa mưa, dân miệt vườn gọi là mùa nước nổi.
Sáng nắng, chiều mưa, đêm đầy sao là chuyện bình thường nơi xứ này.
Học giả Nguyễn Hiến Lê
Thành phố Long Xuyên sầm uất hơn tôi nghĩ, nó là thành phố lớn thứ hai sau Cần Thơ- thủ phủ của miền Tây. Miền đất mới phương Nam được các Chúa nhà Nguyễn mở mang bờ cõi từ cuối thế kỷ thứ 17, đất đai màu mỡ, kênh rạch nhiều, giao thông thuận lợi nên việc buôn bán giao thương phát triển.
Chúng tôi đến Long Xuyên ăn trưa, buổi chiều gặp các văn nghệ sĩ tỉnh An Giang để ra mắt tập san Quán Văn chuyên đề Trịnh Bửu Hoài – mùa nước nổi. Nhà văn làm việc và sống ở nơi này.
Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc ngỏ ý thăm ngôi nhà của học giả Nguyễn Hiến Lê nhưng thời gian quá gấp không thể sắp xếp được. Các anh trong nhóm Tạp chí Ý thức ngày xưa gồm bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc, hoạ sĩ Lê Ký Thương, vợ chồng bác sĩ Thân Trọng Minh – Thanh Hằng, nhà văn Châu Văn Thuận, tôi, Tịnh Thy, Hoàng Kim Oanh cùng Hiếu Tân tách đoàn tìm đến thăm viếng nhà ông.
Gia đình học giả Nguyễn Hiến Lê sống trong một ngôi nhà khá lớn, với khu vườn rộng, xanh mát nằm trên mặt đường Tôn Đức Thắng, thành phố Long Xuyên. Ngày nay, ông bà đã mất chỉ còn bà Kim Liên, cháu gái vợ ông làm con nuôi gìn giữ ngôi nhà. Bà Kim Liên tiếp chúng tôi thân tình trong thư phòng làm việc riêng của ông, cũng là nơi thờ tự di ảnh ông bà.
Tủ sách tại nhà ông Nguyễn Hiến Lê
Ông sinh năm 1912, trong một gia đình nhà nho ở tỉnh Sơn Tây nay thuộc Hà Nội. Năm 1934, tốt nghiệp trường Cao đẳng Công chính Hà Nội, ông được chuyển vào Nam làm việc và gắn bó đến cuối đời. Người vợ đầu có một con trai, bà qua Pháp học từ nhỏ và sau này đã định cư ở đó. Trước khi qua Pháp, bà đi hỏi cưới bà Nguyễn Thị Liệp là giáo viên dạy trường nữ sinh Long Xuyên cho ông, nói là người sau nhưng thực ra bà Liệp lại là mối tình đầu khi ông vào Nam làm việc. Hai ông bà không có con, nên bà Liệp nhận cháu làm con nuôi. Năm 1984 học giả Nguyễn Hiến Lê qua đời, bà Liệp đi tu. Khi bà mất tro cốt của ông cũng được chôn cất chung trong một cái tháp cùng bà ở khu vườn riêng gia đình.
Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc trang trọng đặt cuốn sách: “Nguyễn Hiến Lê con người và tác phẩm” của nhiều tác giả được tái bản lần thứ hai lên bàn thờ ông như một nén tâm nhang.
Thư phòng làm việc của ông sạch mát, chỉ có một bàn nhỏ để viết, một tủ sách, một chiếc giường nhỏ để ông ngả lưng, bàn thờ ông đơn sơ. Ông là một học giả uyên bác của miền Nam Việt Nam mà tôi vô cùng kính trọng. Tôi chịu ơn ông rất nhiều và có lẽ rất nhiều tầng lớp thanh niên thế hệ chúng tôi cũng vậy khi có duyên tiếp cận tủ sách “học làm người” do ông biên soạn hoặc dịch thuật. Ông được mệnh danh là “ lương thức của thời đại”, tầm ảnh hưởng sách của ông rộng khắp các thế hệ thanh niên miền Nam. Ông xuất bản 120 tác phẩm, tác phẩm nào cũng giá trị có ích cho đời.
Nhà văn Nguyễn Mộng Giác, tác giả trường thiên tiểu thuyết “Sông Côn mùa lũ” từng thổ lộ: “Đối với tôi, nhà văn Nguyễn Hiến Lê là một vị thầy uyên bác mà hơn một trăm cuốn sách của ông đã hướng dẫn tôi suốt các giai đoạn đời. Chẳng những thế, ông còn là một người cầm bút gương mẫu, mà dù cố gắng bao nhiêu đi nữa, tôi vẫn không bao giờ đạt được những thành quả như ông. Sự cần cù hiếu học, sự tôn trọng tinh thần khách quan và nhân bản, sự cẩn trọng đối với chữ nghĩa, đức kiên nhẫn và khiêm nhường … nói chung là những gì cao đẹp nhất ở một nhà trí thức, tôi đều tìm thấy nơi ông … Niềm tin tưởng ở công việc mình làm, nơi ông lớn lao quá, đến độ cuộc sống và thời cuộc không ảnh hưởng nhiều đến ông. Giữa một xã hội chữ nghĩa mất giá, ông vẫn giữ trọn niềm trân trọng đối với chữ nghĩa. Tôi cho đó là bài học lớn tôi học được nơi ông”. (Trích từ Tạp chí Văn Học Nghệ Thuật, số 8 & 9, tháng 12/85 & 1/86 California).
Từ trái sang: Ban Mai, Hoàng Kim Oanh, Hiếu Tân, Lê Ký Thương, Đỗ Hồng Ngọc, Lữ Kiều, Châu Văn Thuận, Tịnh Thy bên bàn thờ tại nhà học giả Nguyễn Hiến Lê
Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc cũng từng khẳng định sách “Học làm người” của Nguyễn Hiến Lê có tầm ảnh hưởng to lớn trong cuộc đời ông. Chính Nguyễn Hiến Lê là người khuyên ông theo ngành Y.
“Nhìn lại toàn bộ tác phẩm của ông, không ai chối cãi giá trị của những cuốn Đông Kinh nghĩa thục, Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười, Đại cương triết học Trung Quốc, Ngữ pháp Việt Nam … và những Chiến tranh và Hoà bình, Sử ký Tư Mã Thiên, Chiến Quốc sách … Những tác phẩm đó thực sự có ích cho các nhà nghiên cứu, các sinh viên đại học và đã đóng góp một phần đáng kể cho nền văn hoá miền Nam. Nhưng theo tôi, những tác phẩm quan trọng trong đời ông, đáng cho ông hãnh diện chính là những tác phẩm nho nhỏ ông viết nhằm mục đích giáo dục thanh niên, hướng dẫn họ trong sự huấn luyện trí, đức như các cuốn Kim chỉ nam của học sinh, Tự học để thành công, Tương lai trong tay ta, Rèn nghị lực … và nhất là bộ Gương danh nhân của ông”
Học giả Nguyễn Hiến Lê là một nhân cách cao thượng của một trí thức chân chính.
BM
