“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng trái đất lên” là câu nói nổi tiếng của Archimedes (287-212 trước Công Nguyên). Ổng là một nhà toán học, nhà vật lý, nhà phát minh huyền thoại người Hy Lạp. Hình của Archimedes được in ở mặt trước của Huy chương Fields, giải thưởng danh giá được coi là “Nobel Toán học” (vì giải Nobel không bao gồm lĩnh vực toán học), được Hiệp hội Toán học quốc tế (IMU: International Mathematical Union) trao 4 năm một lần cho những nhà nghiên cứu nổi bật.
Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.
Trước kia, hàng nghìn cây số kênh mương bê tông thẳng đứng ở vùng đồng ruộng Nhật Bản từng là “cái bẫy” cho ếch, rùa và các con vật nhỏ. Chúng rơi xuống rồi không leo lên được, chết đuối hàng loạt. Một cải tiến thầm lặng mang tên “đường dốc thoát hiểm” (escape ramp) đã ra đời, cứu sống hàng tỉ sinh linh trên địa cầu.
Đây là nỗ lực tập thể của các kỹ sư nông nghiệp và chính quyền Nhật, xuất phát từ các nghiên cứu thực tế sau đợt cải tạo ruộng đồng lớn những năm 1960-1980. Qua nhiều nghiên cứu, họ chọn ý tưởng vô cùng giản dị: Thiết kế những đoạn dốc nghiêng thoai thoải 30 tới 50 độ thay cho góc 90 độ trước đó, dán thêm vật liệu nhám hoặc trồng những vật cản tự nhiên (cọ, rêu…). Với nguyên lý tăng lực ma sát và giảm góc nghiêng, con vật dễ dàng bám víu và tự leo lên bờ an toàn, có cơ hội tập… gym.
Hiệu quả mang lại vô cùng mĩ mãn. Viện Nghiên cứu Quản lý Đất đai và Hạ tầng Nhật (NILIM) ghi nhận số con vật chết đuối và số lần phải gọi cứu hộ giảm thấy rõ. Nguồn nước cũng bớt ô nhiễm hơn. Thiết kế này nhanh chóng được áp dụng cho kênh tưới tiêu nông thôn lẫn hệ thống thoát nước quanh các đường cao tốc lớn như Akita. Không ảnh hưởng giao thông, chi phí thấp và dễ ghép vào khi sửa chữa. Một số nơi bổ sung dốc cho tanuki (chồn gấu) hay rùa.
Hiện nay, dốc thoát hiểm đã gần như thành lệ trong cách làm mương, bờ kè ở xứ Phù Tang. Không dừng lại ở đó, sáng kiến này còn lan tỏa rộng khắp thế giới. Cục Quản lý Đường bộ Liên bang Mỹ (FHWA) hay các dự án sinh thái ở châu Âu, Hàn Quốc cũng dùng trong hạ tầng. Nó chưa bị thay thế vì chi phí thấp, dễ đưa vào và hiệu quả cao hơn nắp đậy hay tường cao. Gần đây, những tài liệu nghiên cứu uy tín quốc tế, điển hình như trên tạp chí MDPI năm 2023, còn lấy đó làm nền để vẽ ra những dòng kênh chan hòa với tự nhiên cho toàn cõi châu Á.
Nói chung, con người càng văn minh càng muốn bảo vệ môi trường, sống hòa bình với muôn loài, không biết muôn loài có muốn như vậy không?!
