Đinh Cường và Bửu Ý đều cùng trong giới văn học nghệ thuật, có mối thân tình trên nửa thế kỷ. Đinh Cường ra đi đã hai năm, Bửu Ý vẫn còn ở Huế trên con đường Hàng Me ngày xưa, ung dung tự tại. Từ mối thâm tình với Huế và văn học nghệ thuật, năm 2015 Đinh Cường đã có một bài viết về bạn mình rất chân thực và sâu sắc. Bài viết có tựa đề Bửu Ý, Người Bạn Thân Thiết – sau đây là phần đầu. NGUYỄN & BẠN HỮU

Ta sẽ đến đứng bên bờ nước cũ

Ngó bên kia vườn biếc lá hoa lừng

Bùi Giáng

Tôi quen và thân với Bửu Ý từ cuối thập niên 50 ở Huế cho đến bây giờ. Ðó là một người bạn giỏi Pháp văn và tài hoa hết mực. Thời trung học đã học qua các trường Providence, Lycée Français (Huế tú tài I) Lycée Yersin – Ðà Lạt (tú tài II ban Triết). Từ 1957 đến 1960 học Ðại học Văn khoa Huế. Tốt nghiệp cử nhân văn chương Pháp, vào dạy ở trường Quốc Học, Phan Chu Trinh – Ðà Nẵng… Là một giáo sư, một dịch giả tài hoa, uy tín. Bửu Ý còn là một nhà văn, viết kịch và vào Sài Gòn làm báo, tiếp tục đi dạy từ năm 1963 đến năm 1969, phụ trách trông coi tạp chí Mai do ông Hoàng Minh Tuynh mời, một tạp chí khổ lớn giống Khởi Hành, rất nhiều tác giả nổi tiếng sau này đã đăng bài ở đó. Và dạy tại trường trung học công giáo Saint-Thomas và Ðại học Vạn Hạnh.

dinh-cuong-viet-ve-buu-y

Bửu Ý

Sau 1975 dạy ở Ðại Học Sư Phạm Huế và một thời gian dài làm trưởng khoa ngoại ngữ của trường.

Năm 1988 đi tu nghiệp ở Besançon – Pháp và năm 1992 được Ðại học Paris 7 (Jussieu) mời qua dạy về văn chương Pháp hiện đại. Trở về Việt Nam được cử giữ chức Khoa trưởng Khoa Tiếng Pháp – Ðại Học Sư Phạm Huế, nhận chức giáo sư thực thụ (1994) cho đến 2005 thì nghỉ hưu.

Những năm 1969 đến 1975 ở Huế, viết và dịch nhiều sách, đồng thời dạy môn Thẩm mỹ học và kịch nghệ tại trường Cao Ðẳng Mỹ Thuật Huế và Quốc Gia Âm Nhạc, Viện Ðại Học Duyên Hải Nha Trang.

Với số lượng sách dịch đáng kể, hơn 15 tác phẩm văn học Pháp hiện đại, những bài khảo luận, những sách mới xuất bản gần đây, đủ để cho một sinh viên làm một luận án về một dịch giả xuất sắc hay những nhà phê bình văn chương có thể tổng kết và phân tích. Với tôi viết về Bửu Ý là viết về một người bạn thiết với bao kỷ niệm. Những kỷ niệm này có thể để thêm vào cho những người nghiên cứu, phê bình biết thêm về một tác giả lẫy lừng mà lâu nay ít được khơi dậy.

Xem thêm:   Phạm Ngọc Lư và một thuở Tuy Hòa

Siphani – người bạn thân của chúng tôi ở Paris – khi từ Cambodge cùng gia đình về Sài Gòn được Christian Cauro – một vị giáo sư từ Pháp về dạy Ðại học Văn khoa Huế và sau này Sài Gòn những năm 1970 giới thiệu gặp chúng tôi, có Trịnh Công Sơn, Lữ Quỳnh… chơi thân với nhau từ đó. Siphani hay gọi Bửu Ý là Prince – Prince Bửu Ý – đúng vậy, đó là một vị Hoàng thân – là chắt nội của Tuy Lý Vương, mà một thời gian dài Bửu Ý đã là người đại diện cho Phủ Tuy Lý. Nhắc đến những dòng họ này là nhắc đến những huyền thoại về thi ca về nếp sống tài hoa hết mực ở quanh vùng Vỹ Dạ và Bến Ngự (Tùng Thiện Vương) đã đi vào văn học sử Việt Nam.

Ðinh Cường – Bửu Ý – Siphani – Trịnh Công Sơn

Thật vậy nữa, bạn tôi, người luôn có dáng khoan thai, rất “mệ”, khuôn mặt với mái tóc dài bềnh bồng, tôi cứ hay nghĩ giống như khuôn mặt của nhà thơ siêu thực Pháp André Breton. Bửu Ý luôn thích mặc áo quần màu trắng hay màu ngà, đi giày da cột dây cẩn thận. Ăn nói đâu vào đó bởi một sự tự tin về những sự hiểu biết đã được tiêu hóa. Cho đến nay bạn tôi còn hay được mời nói chuyện và phát biểu ở các sinh hoạt văn hóa tại Huế là vậy. Mừng nhất là Bửu Ý vẫn còn rất phong độ, dù năm nay đã 78 tuổi…

Bửu ý, người nằm ngủ có mùng che và những tình bạn

Tôi nhớ có làm một bài thơ về Bửu Ý như vầy:

chiếc mùng đã thả xuống chưa

giường đơn chiếc bạn nằm mơ những gì

góc bàn viết, thuở xuân thì

helga xanh đốm màu chia mấy trời

bậc thang lên gác, buồn ơi

thắp cây hương khấn lợi tôi mới về

huế chiều chạng vạng hàng me

ý ơi bạn vẫn mùng che giấc sầu

tiếng đàn tranh như mưa mau…

Thật vậy, nhớ mãi bạn tôi từ xưa, với căn phòng bên trái căn nhà số 7 đường Phạm Ngũ Lão (nay là số 9) vốn xưa là đường Giao Thủy, rồi vì con đường có nhiều cây me cổ thụ nên quen gọi đường Hàng Me, tên nghe thơ mộng làm sao (một đoạn đường ngắn phía bên này Ðập Ðá, nổi tiếng có nhiều người đẹp. Ðặng Tiến, một người bạn giỏi Pháp văn, một giáo sư, một nhà phê bình văn chương lẫy lừng khác của chúng tôi hiện ở Pháp đã từng trọ học trên con đường này những năm 1952, 1953) luôn phủ chiếc mùng trên chiếc giường đơn đầy sách. Ðến tìm bạn nhìn qua cửa sổ là biết có ở nhà hay không. Cho đến nay vẫn vậy, bây giờ căn phòng trên tầng lầu một vẫn ở góc trái vẫn luôn phủ chiếc mùng. Bàn làm việc cạnh bàn thờ, nơi còn treo bức chân dung Helga tôi vẽ. Phòng trong cả vách tường là bức tranh của Trịnh Công Sơn vẽ lên tường, một kỷ niệm còn lưu dấu thật quý. Có lẽ Bửu Ý là người bạn cũng như tôi và Lữ Quỳnh và Bửu Chỉ thương yêu Sơn hết mực. Bửu Ý đã viết một cuốn sách đầy đủ chi tiết về Sơn (Trịnh Công Sơn một nhạc sĩ thiên tài – Nxb. Trẻ, 2003) và dịch những bản nhạc của Trịnh Công Sơn ra tiếng Pháp. Bửu Ý hay ghi chú từng ngày những sự việc quanh mình và bạn bè nên khi viết, về thời gian năm tháng khó sai. Bạn lại thích viết thư trên giấy, thích bì thư đẹp và giữ thư bạn bè. Có địa chỉ email mà không sử dụng, cell phone xài cũng không rành…

Xem thêm:   Nhà văn Nguyễn Thị Thanh Sâm một người viết nữ ngoài vòng đai (kỳ 2)

Năm 1972 có Lê Thành Nhơn về dạy điêu khắc trường Cao Ðẳng Mỹ Thuật Huế, lúc ấy Bửu Ý cũng đang dạy môn Thẩm mỹ học ở trường và dạy kịch bên trường Âm nhạc và Kịch nghệ cạnh trường Cao Ðẳng Mỹ Thuật. Không hiểu sao Lê Thành Nhơn luôn gắn bó bên Bửu Ý, cả những ngày Tết cũng không rời, đó là thời gian thai nghén khởi sự làm tượng Phan Bội Châu. Tôi nhiều hôm rong chơi đó đây với Lê Thành Nhơn, và dạo ấy tôi như kẻ không nhà, nay đây mai đó, nên tôi thường ngủ lại với bạn tại trường Mỹ Thuật. Có hôm về khuya, cửa Hiển Nhơn đưa vào trường đã đóng chặt. Vậy là phải một phen trèo cửa mà vào. Cửa rất cao, nhưng Nhơn thoắt một cái vào bên trong. Tôi thì hì hà hì hục, trầy trượt lắm mới xong. Tôi liên tưởng đến một kỷ niệm ngủ lại tại căn phòng của Trịnh Công Sơn ở đường Nguyễn Trường Tộ. Giữa đêm khuya cảnh sát dã chiến lùng sục bắt lính. Sơn nhanh như sóc, leo lên cánh cửa buồng và tót lên trần nhà. Cơ khổ cho tôi, trèo lên trụt xuống, đứng luôn trên vai đứa em gái của Sơn. Ngẫm đi nghĩ lại, chẳng khác nào mấy anh chàng này bày ra cái màn leo trèo để cười cợt mình… (“Bửu Ý – Những kỷ niệm với Lê Thành Nhơn” – Tạp chí Huế xưa và nay)

Xem thêm:   Lên rừng thăm bạn

Thời vào Sài Gòn làm báo Mai có lúc Nguyễn Ðức Sơn về ở chung với Bửu Ý nơi căn nhà thuê ở bên xóm đầu Cầu Kiệu và Bửu Ý đã cùng Thanh Tuệ – Nbx. An Tiêm – Phạm Công Thiện đi bên họ đàng trai lo đám cưới cho Nguyễn Ðức Sơn và Nguyễn Thị Phượng tại chùa Tây Tạng – Thủ Dầu Một năm 1968. Với Bùi Giáng thì kể không hết, nhớ là Bửu Ý đã phải đi bộ hụt hơi từ Gia Ðịnh vào Chợ Lớn khi Bùi Giáng bắt cùng rong chơi suốt ngày cho được. Và Phạm Công Thiện… chao ơi thật quá đáng đã “tè” trên lưng Bửu Ý khi nổi hứng và quá say. Với tôi, Bửu Ý không thiếu ở một cuộc bày tranh nào. Chính ở cuộc bày tranh tại Trung Tâm Văn Hóa Ðức – Sài Gòn năm 1967 mà nàng Helga, một nhân viên làm việc tại trung tâm đã gặp Bửu Ý, thương quý Bửu Ý vô cùng. Tôi phải cảm ơn Bửu Ý đã dịch bài viết tiếng Pháp của Ðỗ Long Vân cho brochure lần bày tranh ở Ðà Lạt – Noel 1965 – một bài dịch như bài viết thật hay tôi luôn lưu giữ như một kỷ niệm đẹp. Ðẹp như lần bày tranh tại Ðà Lạt năm ấy với nhiều bạn bè thân yêu lên dự. Nay một số bạn đã không còn: Tôn Nữ Kim Phượng, Trịnh Công Sơn, Ðỗ Long Vân, Christian Cauro, còn Nguyễn Thị Thanh Sâm, Hoàng Phủ Ngọc Tường thì đang nằm bệnh. Hai nhà thơ rất lạ với những dòng thơ siêu thực Ngô Kha và Võ Ngọc Trác, và Ðịnh Giang, những người bạn chúng tôi hằng thương quý ở Huế cũng không còn…

Những năm gần đây Bửu Ý thường được gặp những nhà văn, nhà báo, nhà nghiên cứu mỹ thuật nổi tiếng ở Pháp về Huế tìm gặp thăm như Linda Lê, Jean – Claude Pomonti, Jean – François Hubert…

(còn tiếp)