Tôi tới Hoa Kỳ vào cuối năm 1980. Qua năm 1982, sau khi tiêu hết đồng bạc trợ cấp cuối cùng, tôi xin đi bán xăng và ghi danh vào một trường đại học cộng đồng – West Valley College – nơi chị Vũ Thị Gấm, thứ nữ của nhà văn Vũ Khắc Khoan, đang làm cố vấn (academic counselor) cho những sinh viên vừa nhập khóa.

Chị hỏi:

-Em muốn học ngành gì?

-Nhân Chủng Học!

Chị Gấm tròn xoe mắt như chợt nhìn thấy một sinh vật lạ, vừa đến từ hành tinh nào khác. Vào thời điểm ấy, gần như cả nước đều đói vàng cả mắt, những thuyền nhân vừa rời Việt Nam đều mang theo một gánh nặng và nỗi ám ảnh chung là sự trông đợi (thuốc men, quà cáp, tiền bạc…) của thân nhân hay bạn bè còn ở lại.

Do vậy, lớp người tị nạn đầu tiên đều hối hả học lấy một cái nghề  gì đó (miễn là có thể kiếm việc được ngay) nên sự lựa chọn của tôi quả là hơi xa vời và… xa xỉ!

-Ở Mỹ, môn khoa học nhân văn thường chỉ dành cho người giàu có. Họ học để thoả mãn nhu cầu hiếu tri, hay để “trang trí” cho cuộc sống của mình thêm phần phong phú thôi em ạ.

Ngó bộ tôi chưa “thủng” nên bà chị nhẹ nhàng nói thêm đôi câu (nghe) hơi nặng:

-Với cái bằng tiến sĩ Nhân chủng học thì chỉ có hai cách để kiếm tiền thôi: đi dạy hoặc đi chạy taxi. Chị không tin là em có thể chạy taxi ở San Franciso hay New York, và cũng không nghĩ rằng người ta sẽ mướn một một người thiểu số với cái giọng nói tiếng Anh (khó nghe) như em làm thầy giáo.

Nhà Nhân chủng học Margaret Mead: ”Giúp đỡ người khác vượt qua khó khăn là nơi nền văn minh bắt đầu ”.  

Ngưng chút xíu, chờ cho tôi “thấm thía sự đời”, rồi chị ấy lại thong thả tiếp:

-Nên học một cái gì nào thực dụng thì hơn, em ạ. Hiện tại ngành điện tử ở vùng này rất “hot.” Lương hướng cũng khá cao mà chỉ cần vài tháng là lấy được một cái chứng chỉ (certificate) và có thể đi làm kiếm tiền liền.

Xem thêm:   Tận Thu & Tận Diệt

Từ thuở ấu thơ, tôi được mọi người trong gia đình “âu yếm” gọi là “Út khùng”. Không ai dám kỳ vọng hay trông chờ một đồng xu (hay cắc bạc) nào từ một thằng khùng cả nên tôi vô cùng nhẹ gánh. Tuy thế, tôi lại tự gán cho mình một sứ mệnh khá nặng nề và vô cùng cao cả (khác). Nó cao đến độ hơi khó có thể giải bày với một người mới gặp lần đầu:

-Em muốn… em muốn… tìm hiểu một ngành học lạ, chưa hề có ở VN, để khi về nước sẽ lập một phân khoa về Nhân chủng học chị ạ.

Tôi nói chưa hết ý nhưng chị Gấm xem chừng đã bị lùng bùng (luôn cả hai tai) và không còn kiên nhẫn nữa:

-Còn nhiều người đang chờ nên em cứ về suy nghĩ kỹ đi. Mai mốt mình sẽ bàn luận thêm cũng được.

Đúng hẹn tôi trở lại. Vẫn nhất định giữ nguyên cái ước mơ xa vời (và xa xỉ) của mình. Dù không nghe nhưng tôi cảm được một tiếng thở dài (cố nén) của người đối diện. Cuối cùng, bà chị đành chép miệng:

-Thôi thế này vậy. Thay vì Nhân chủng học, em theo ngành Xã hội đi. Đường có thể ngắn hơn vì không nhất thiết phải học đến tiến sĩ, và cơ hội kiếm được việc làm cũng dễ dàng hơn.

Thấy tôi hơi nhăn mặt nên chị Gấm tiếp liền:

-Sau khi xong cử nhân thì em ghi danh học tiếp về Công tác Xã hội (Social Work) nhá. Chương trình tương đối nhẹ vì vừa học vừa được gửi đi thực tập, và thời gian thực tập vẫn có thể được trả lương hoặc được nhận stipend.

Stipend là cái gì hả chị?

-Cũng tựa như một loại học bổng vậy cho sinh viên nghèo vậy.

-Social Work có nhiều nhánh lắm: child welfare, aging, mental health … Nếu lựa chuyên về sức khoẻ tâm thần thì sau khi ra trường, và sau hai năm làm việc toàn thời gian, em sẽ hội đủ điều kiện để thi lấy bằng hành nghề tâm lý trị liệu. Psychotherapy hoàn toàn còn mới lạ ở Việt Nam nên sau này, khi có cơ hội trở về, tha hồ mà … “múa gậy vườn hoang”. Chịu chưa?

Một khúc xương đùi bị gẫy và được chữa lành (15,000 năm trước)

Mãi đến giờ tôi vẫn nhớ nụ cười chế giễu của chị Gấm, sau câu nói cuối cùng. Tôi theo đúng từng bước như lời của bà chị cố vấn nhưng đợi gần nửa thế kỷ rồi mà đường về thì vẫn không có lối. Tôi chả có cơ hội nào lập một phân khoa Tâm lý Trị liệu ở quê hương, xứ sở của mình, dù tóc đã điểm sương!

Xem thêm:   Những đứa cháu ngoan & tu duy khuyết tật

Bằng cấp, rốt cuộc, rồi cũng chỉ là thứ cần câu cơm, không hơn không kém. Dù sao thì tôi vẫn phải nhớ ơn chị Gấm vì nhờ lời khuyên bảo chí tình của chị mà tôi kiếm được một cái cần câu khá tốt, để làm kế sinh nhai, thay vì chạy taxi, cho hết phần đời còn lại.

Giấc mơ Nhân chủng học tuy đã chết từ lâu nhưng tôi vẫn chưa chôn. Thỉnh thoảng (khi lang thang trên mạng) nếu thấy có ai viết chi đó về khai quật, mồ mả, xương cốt, đồ đá, đồ sắt, đồ đồng… thì thế nào tôi cũng ghé mắt xem qua chút xíu.

Tuần rồi, tôi tình cờ đọc được hai bài viết ngắn (đề cập đến quan niệm của nhà nhân chủng học Margaret Mead) về điểm xuất phát của nền văn minh nhân loại:

Helping someone else through difficulty is where civilization starts”

A 15,000 year old bone and the Fall 2013 issue of Reflections

Xin tóm lược:

Khi được hỏi rằng điều gì có thể được xem như là dấu hiệu đầu tiên của văn minh? Mead trả lời rằng trong thế giới loài vật khi một con thú bị gẫy chân thì cầm chắc như là chết. Bởi nó sẽ không còn khả năng kiếm sống và sẽ bị bị đồng loại ăn thịt tức thì. Do vậy, khi khai quật được một cái xương đùi bị gẫy và được chữa lành (15,000 năm trước) thì đây chính là dấu chỉ của sự văn minh. Chứng tích về sự tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau, để sinh tồn của loài người. Văn minh khởi đầu ở nơi mà tha nhân được trợ giúp khi lâm vào nghịch cảnh.

Quan niệm dung dị của nhà nhân chủng học Margaret Mead khiến tôi không khỏi chạnh lòng khi chợt nhớ đến một mẩu tin ngắn, đọc được trên báo Công An, vào hôm 22/08/2020: “Truy tìm kẻ cướp giật vé số của người khuyết tật ở Bình Dương.

Xem thêm:   Phiếm (Nhạt) Đầu Năm

Nào có riêng chi ở Bình Dương. Loại tin tức tương tự vẫn xuất hiện nhan nhản hằng ngày trên mặt báo:

Khởi tố “nữ quái” giật vé số của cụ bà U70

Cụ bà 75 tuổi bị giật 150 tờ vé số

Cướp giật vé số của người già đi bán vé số dạo, nam thanh niên bị bắt

Bắt hai gã trai tráng chuyên đi cướp vé số của người nghèo

Cướp giật vé số của người tàn tật  

Nạng sắt và chân giả ở vườn rau Lộc Hưng, sau vụ cưỡng chế đất đai hồi năm 2019 – ảnh FB Lê Ngọc Thanh

Những công dân lão hạng và khuyết tật ở Việt Nam rõ ràng không được chính quyền cưu mang nên vẫn phải tìm mọi cách để mưu sinh, và vẫn bị đồng loại “làm thịt” đều đều. Giữa những ngày bão lụt, thiên hạ không khỏi ngỡ ngàng khi đọc một mẩu tin đang lan tràn trên báo chí: “Tìm được trâu bị lũ cuốn trôi chủ nhân bị đòi 10 triệu tiền chuộc.” FB Phạm Văn Thành đặt câu hỏi: “Con người đã thành hùm beo tự khi nào?”. ?”

Vấn đề không chỉ giới hạn ở mức độ cá nhân. Ở bình diện thể chế cũng thế, chính sách và chủ trương của nhà nước hiện hành tại Việt Nam cũng không dung tha những người thất thế. Đất đai là sở hữu của toàn dân, xin đan cử một thí dụ, chỉ là một thứ điều luật để hợp pháp hóa những vụ cướp bóc và sát nhân ở đất nước này.

Ngày 9 tháng 1 năm 2020, một nông dân Việt Nam ở huyện Mỹ Đức, ông Lê Đình Kình đã bị giết hại khi vết thương đùi (bị một đồng chí của ông đá gẫy) vẫn chưa lành lặn. Mai hậu, nếu những nhà nhân chủng học tương lai khai quật được hài cốt của nhân vật này (hoặc tìm ra mấy đôi nạng sắt cùng những cái chân giả nằm vương vãi giữa đống xà bần đổ nát, ở vườn rau Lộc Hưng, sau vụ cưỡng chế đất đai hồi năm 2019) họ “dám” sẽ kết luận rằng đó là dấu chỉ của nơi mà văn minh bắt đầu suy tàn, vào hồi thế kỷ XXI.

TNT