Hỏi bất kỳ ai làm việc tại khu Paris-La Défense(*) xem có biết tác phẩm bằng kim loại đồ sộ màu đỏ tươi nằm cạnh Grande Arche, “Khải Hoàn Môn tân thời” vuông vức và toà nhà CNIT khổng lồ hình vỏ sò trắng úp sấp hay không? 99 trên 100 người được hỏi sẽ gật đầu ngay và đáp: “Có!” Với câu hỏi tiếp theo: “Bạn biết tên tác phẩm và tác giả của nó không?”, có lẽ chỉ không quá nửa sẽ trả lời rành rọt và đúng đáp án. Những câu hỏi tương tự và câu trả lời tương tự ở đảo Sainte Hélène-Montréal-Québec, trước mặt vận động trường Azteca-Mexico City, ở gần Federal Plaza-Chicago, ở thành phố Grand Rapids-Michigan, tại Berlin, Jérusalem… chứng tỏ các tác phẩm kỳ vĩ bằng thép cao từ 15m đến hơn 20m cùng chiều dài và rộng tương xứng đặt ở quảng trường lớn các thành phố đã gây chú ý nơi người qua lại, nhưng trong số hàng triệu người tíu tít bận rộn với công việc hàng ngày ấy, chỉ một ít dành chút thì giờ để tìm hiểu thêm về tác phẩm và con người của Calder. Vậy, Alexander Calder, ông là ai?
“Con nhện đỏ” tại khu La Défense, ngoại ô Paris.
Alexander Calder (1898-1976) sinh ra trong một gia đình nghệ sĩ, mẹ-hoạ sĩ, cha và ông nội-điêu khắc gia. Lớn lên trong bầu không khí đầy tính nghệ thuật của gia đình, ngay từ bé, ông đã bộc lộ khả năng thiên phú của mình: nặn voi đất năm 4 tuổi, làm búp-bê tặng em gái năm 8 tuổi, và vào dịp Giáng Sinh 3 năm sau đó, ông tặng bố mẹ 2 tác phẩm điêu khắc của mình. Năm 21 tuổi, ông có bằng kỹ sư cơ khí nhưng lại quyết tâm theo đuổi con đường sáng tạo nghệ thuật của gia đình. Thực ra, những kiến thức về cơ khí lại giúp ông khá nhiều trong việc tạo dựng các tác phẩm thuộc bộ «Chuyển động»(**) và định hình những tác phẩm treo trên dây dựa vào nguyên tắc cân bằng của các vật thể.
Những người làm xiếc luôn là một đề tài được Calder yêu thích.
“Vũ nữ Joséphine Baker”, thép uốn treo trên dây.
Sinh ở Pennsylvania, mất ở New York, nhưng người nghệ sĩ quốc tịch Hoa Kỳ này lại bắt đầu được giới thưởng ngoạn nghệ thuật chú ý đến trong cuộc triển lãm năm 1932 tại Paris. Ông rời Mỹ lúc 28 tuổi, đến sống và làm việc tại thủ đô nước Pháp, khu Montparnasse, cái «nôi sáng tạo» của giới tinh hoa nghệ thuật đầu thế kỷ XX. Ở đây, Calder có dịp tiếp xúc với các gương mặt tiêu biểu cho lớp nghệ sĩ tạo hình tiền tiến thời bấy giờ: Joan Miró, Jean Cocteau, Man Ray, Le Corbusier, Piet Mondrian… Tên ông dần được nhắc đến, từ nhóm hình nhân 200 nhân vật bằng dây thép uốn quấn vải trong bộ «Xiếc Calder», qua các tác phẩm treo bằng dây thép uốn khi được chiếu đèn sẽ cho bóng đổ hoàn hảo, đến cuộc trưng bày 30 tác phẩm trừu tượng kết hợp giữa dây thép uốn và các tấm kim loại, được nhà tạo hình-văn-hoạ sĩ Marcel Duchamp đặt tên «Mobile» và được Calder tiếp tục sử dụng tên gọi này cho nhóm tác phẩm đặc biệt của ông đến tận cuối đời.
Sự cân bằng mong manh trên một sợi dây treo.
“Concông”, một tác phẩm “Chuyển động” và tạo âm thanh, quà của Calder dành tặng triết gia Jean-Paul Sartre.
Trước Đệ nhị Thế Chiến, ông cùng vợ quay về Mỹ, nhưng lòng vẫn canh cánh với tình hình nguy ngập của Pháp và châu Âu. Calder tích cực tham gia nhiều hoạt động, như cùng Pablo Picasso và Joan Miró trưng bày tác phẩm tại «Toà nhà Tây Ban Nha» trong cuộc triển lãm hoàn vũ tại Paris năm 1937 mang chủ đề «Hoà hợp và Hoà bình», xin tham gia quân đội Hoa Kỳ, giúp các nghệ sĩ Âu châu có giấy nhập cảnh vào Mỹ, ủng hộ tinh thần và vật chất cho kháng chiến quân Pháp trong cuộc chiến chống phát-xít… Khi chiến tranh kết thúc, Calder tiếp tục hoạt động nghệ thuật ở Mỹ, đồng thời mở xưởng sáng tác tại Saché, miền trung nước Pháp. Đa số các tác phẩm «Bất động» khổng lồ của ông đều dùng những tấm thép không rỉ hoặc thép carbone sản xuất tại Pháp. Ngoài các tác phẩm «Bất động» đồ sộ thường được phủ sơn đỏ tươi hay đen tuyền, các tác phẩm «Chuyển động» hoặc tác phẩm treo trên dây thanh mảnh, chông chênh cân bằng, Calder còn vẽ tranh, tạo mẫu trang sức, tham gia các dự án với hãng xe BMW và hãng hàng không Braniff International.
Hai tác phẩm “Bất động” khổng lồ của Calder trên bãi cỏ trước Fondation Louis Vuitton.
«Con nhện đỏ» (cao 15m, nặng 75 tấn), một tác phẩm «Bất động» của Calder được dựng ngay tại trung tâm khu Paris-La Défense năm 1976, năm ông qua đời, như một cách để nước Pháp ghi ơn người nghệ sĩ tài hoa này. Năm nay, 2026, đánh dấu 100 năm thời ông đặt chân đến Pháp và 50 năm sau khi ông mất, một cuộc triển lãm các bộ tác phẩm quan trọng của Calder đang được tổ chức tại Fondation Louis Vuitton, Paris từ giữa tháng tư đến giữa tháng tám. Nhưng… Louis Vuitton? Tại sao lại là Louis Vuitton?
Cửa hiệu Louis Vuitton số 101 trên đại lộ Champs-Elysées và công trình LV nối các toà nhà từ 103 đến 111 đang trên đường hoàn tất.
Những ai sống ở Paris và vùng phụ cận chắc đều biết đến hai toà nhà-cửa hiệu Louis Vuitton (LV) gần đối diện nhau, toạ lạc tại số 100 và 101 đại lộ Champs-Elysées cùng hàng dài rồng rắn người xếp hàng để vào mua vài món hàng, mỗi thứ trị giá cả trăm đến cả ngàn euros. Thời trước, các sinh viên thường kháo nhau đến xếp hàng ở đây, sẽ có người dúi tiền vào tay nhờ mua một chiếc ví hay túi xách, mua xong, được thưởng chút tiền bù cho thời gian chờ đợi, vì vào cửa hiệu, mỗi người chỉ được quyền mua một món duy nhất mà thôi! Ngày nay, rồng rắn vẫn dài, và tập đoàn LVMH (***) vừa chiếm thêm một dãy nhà từ số 103 đến 111 trên đại lộ danh tiếng của Paris (trước đây thuộc nhà băng HSBC) để dựng tổ hợp gồm nhiều dịch vụ khác nhau: du lịch, thời trang, văn hoá, ẩm thực…, dự định sẽ khai trương trong năm nay, 2026. Trước đó, viện bảo tàng Fondation Louis Vuitton dành cho văn hoá-nghệ thuật được khánh thành năm 2014. Gần đây hơn, 2022, LV đã mở cửa LV Dream ngay cạnh Cầu Mới và trung tâm mua sắm cao cấp La Samaritaine (quận 1 Paris), nơi mọi người có thể vào xem triển lãm miễn phí các mặt hàng LV từ thời khởi thuỷ đến nay bằng cách ghi tên lấy hẹn qua internet. Nhưng, vinh quang của LV không chỉ đến sau một cái búng tay, mà do sự bền chí, gắng công của người khởi nghiệp và sau đó, tích luỹ dần theo sự đầu tư thời gian, kiến thức và năng lực của cả một dòng họ.
Một số mẫu mã được trưng bày tại LV Dream.
Louis Vuitton (1821-1892), người sáng lập ra thương hiệu nổi tiếng toàn cầu, là con cháu một gia đình lao động tay chân, nông dân và thợ thủ công. Với quyết tâm đổi đời, năm 13 tuổi, ông đi bộ suốt 400 cây số từ làng quê vùng Jura về thủ đô nước Pháp, vừa đi vừa làm việc lặt vặt để kiếm sống. Năm 16 tuổi, Vuitton xin được chân học nghề trong xưởng đóng rương hòm. Với sự khéo léo và chăm chỉ, ông dần trở nên nổi tiếng trong giới thượng lưu của Paris và sau đó, được phong làm người chuyên đóng gói các loại hành lý cho hoàng hậu Eugénie (vợ Napoléon III), vốn ưa thích du lịch. Hơn 30 tuổi, ông quyết định thành lập xưởng riêng ở thủ đô, lấy thương hiệu Louis Vutton và đưa ra sản phẩm mới, loại rương phẳng, không vồng lên như trước đây, rất tiện dụng cho việc sắp xếp hành lý vì gọn gàng, choán ít chỗ. Sáng kiến «đột phá» này của Vutton, tiền thân các kiểu valise thời hiện đại, đã thay đổi hẳn cách tạo mẫu và sản xuất rương hòm của châu Âu thời bấy giờ, và, để chống lại loại hàng nhái kiểu, ông cho bọc các sản phẩm của mình (rương, túi xách, ví, thắt lưng…) bằng một loại vải in ca-rô hai màu nâu đậm-nhạt với dòng chữ «nhãn hiệu Louis Vutton cầu chứng tại toà», đã trở thành dấu hiệu nhận biết của đa số các mẫu mã LV cho đến tận hôm nay.
Một chiếc túi xách LV do Yayoi Kusama vẽ kiểu.
Người con trai, Georges Vuitton, nối nghiệp cha, đưa thương hiệu LV ra ngoài nước Pháp, mở các cửa hiệu de luxe ở Luân Đôn, Nữu Ước rồi Philadelphia. Các thế hệ sau tiếp tục gắn bó và phát triển LV. Đến đời thứ năm, Odile Vuitton (con gái của chắt Louis Vuitton) cùng chồng và 5 người anh chị em họ đã chuyển hoá doanh nghiệp gia đình thành một tập đoàn đa quốc gia. Năm 1987, LV kết hợp với Moët-Hennessy để trở thành tập đoàn LVMH, đứng đầu doanh thu thế giới về xa xỉ phẩm. Ngoài các mặt hàng «kinh điển» như valise, túi xách, ví… được sản xuất tại Pháp với chất lượng cao, tay nghề khéo, LV dần vươn sang thị trường thời trang, giày nón, đồng hồ, trang sức, quý kim, nước hoa và có mặt tại các thành phố lớn ở Âu, Mỹ, Á châu.
Bức tượng của nghệ sĩ Nhật Yayoi Kusama đang vảy màu lên mặt tiền toà nhà LV Dream, bên cạnh trung tâm bày bán hàng cao cấp La Samaritaine.
LVMH phô trương thêm thanh thế của mình bằng cách hỗ trợ cho các cuộc thi tàu buồm và xe đua quốc tế. Về mặt văn hoá, năm 2006, tỉ phú Bernard Arnault, cổ phần viên chủ lực và là người lãnh đạo tập đoàn từ 2022, đã cho khởi công xây dựng Fondation Louis Vuitton, một công trình kiến trúc có một không hai, là nơi thường xuyên tổ chức các buổi hoà nhạc, toạ đàm, triển lãm nghệ thuật đương đại có giá trị cao.
Fondation Louis Vutton, công trình tâm huyết của kiến trúc sư Frank Gehry.
Nằm trên Avenue du Mahatma Gandhi, quận 16 Paris, sát cạnh rừng Boulogne, một trong hai lá phổi xanh của thủ đô nước Pháp, toà Fondation Louis Vuitton, với diện tích gần 12,000 thước vuông, mang dáng vẻ một chiếc tàu lớn đang trương hàng chục cánh buồm bằng kính cong phản chiếu mây trời lướt gió ra khơi. Đây là công trình kiến trúc tâm huyết của Frank Gehry (****), thực hiện trong 7 năm, dành cho nghệ thuật, văn hoá và sự sáng tạo. Và thật không gì hợp lý hơn khi Fondation Louis Vuitton tôn vinh Alexander Calder qua cuộc triển lãm kéo dài suốt bốn tháng, giới thiệu đến người thưởng lãm các tác phẩm của một nghệ sĩ xuất chúng trong khung cảnh độc đáo của một kiến trúc sư xuất chúng!
CN – Thiais 08.2026
Chú thích:
(*) Paris-La Défense nằm ở ngoại ô phía tây-bắc thành phố Paris. Đây là một trung tâm kinh doanh quan trọng nhất nhì châu Âu, nơi có nhiều văn phòng tài chính, thương mại, ngân hàng, bảo hiểm… đại diện cho các công ty nổi tiếng của Pháp và thế giới, với nhiều nhà chọc trời tân kỳ đủ mọi dáng vẻ. La Défense là điểm kéo dài của “vương lộ”, bắt đầu từ điện Louvre, ngang quảng trường Concorde, dọc theo đại lộ Champs-Élysées, xuyên qua Khải Hoàn Môn rồi thẳng đến Grande Arche, một “Khải Hoàn Môn tân thời, trọng tâm của khu La Défense.
(**) Các tác phẩm chính của Calder được xếp vào hai dạng “Bất động / Stabile”»và “Chuyển động / Mobile”. Ngoài ba chiều dài-rộng-cao, một số tác phẩm của Calder còn được nhắc đến với chiều bóng đổ tuyệt đẹp, tạo âm thanh khi xoay chuyển (tương tự như các phong linh Á châu) và gợi lại hồi ức nơi người xem, khơi thêm chiều “thời gian”.
(***) Khởi đầu với sự kết hợp của hai thương hiệu Louis Vutton và Moet-Hennessy (chuyên về champagne, cognac và rượu nho), ngày nay, tập đoàn LVMH của Pháp đứng đầu thế giới về lãnh vực hàng xa xỉ phẩm, dần dần thu gồm thêm các thương hiệu nổi tiếng khác như Dior, Bvlgari, Céline, Givenchy…
(****) Kiến trúc sư Gia-nã-đại – Hoa Kỳ (1929-2025), khuôn mặt tiêu biểu của chủ nghĩa huỷ-tạo và hậu-cấu trúc. Ông có các công trình đặc sắc ở Tây-Ban-Nha, Anh, Pháp, Tiệp, Hoa Kỳ, Gia-nã-đại, Thuỵ Sĩ…
Tài liệu tham khảo:
https://fr.wikipedia.org/wiki/Alexander_Calder
https://www.fondationlouisvuitton.fr/fr/evenements/calder-rever-en-equilibre
https://www.pariszigzag.fr/bar-restaurant/hotel/hotel-louis-vuitton-champs-elysees/
https://fr.wikipedia.org/wiki/Louis_Vuitton_(1821-1892)
https://fr.wikipedia.org/wiki/Louis_Vuitton_Malletier
https://fr.wikipedia.org/wiki/Fondation_Louis-Vuitton
