Nếu bạn có dịp ghé Ba Tri, Bến Tre, có một nơi ta tìm đến không chỉ để viếng mộ một nhà thơ yêu nước, mà còn để nhớ về một người thầy, một thầy thuốc và một nhân cách lớn của đất Nam Kỳ: cụ Nguyễn Đình Chiểu. Ngay tại cổng vào là hai câu đối: “Tiết giáo Nho gia phong thuận Ngao Châu quang nhất độ / Tinh thần hiếu tử triều chiêm Nam Hải chấn thiên thu”.

Nguyễn Đình Chiểu sinh năm 1822 tại Gia Định. Năm 1849, trên đường ra Huế dự thi, hay tin mẹ mất, cụ bỏ dở việc học để trở về chịu tang. Sau đó, cụ lâm bệnh và bị mù cả hai mắt. Không còn con đường khoa cử, cụ chuyển sang dạy học, làm thuốc và sáng tác. Năm 1862, khi quân Pháp chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, cụ đưa gia đình về Ba Tri, hưởng ứng phong trào tị địa của các sĩ phu Nam Kỳ. Từ đó, Ba Tri trở thành nơi cụ sống và làm việc cho đến cuối đời.

Khu mộ, từ trái: Sương Nguyệt Anh, Nguyễn Đình Chiểu, Lê thị Điền. (IANBUI/TRẺ)

Dù bị mù, cụ Chiểu vẫn để lại một sự nghiệp văn chương đồ sộ. Lục Vân Tiên, Dương Từ – Hà Mậu, Ngư Tiều y thuật vấn đáp và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc là những tác phẩm tiêu biểu. Trong thời buổi đất nước bị xâm lăng, cụ dùng thơ văn để bày tỏ thái độ trước thời cuộc, ca ngợi lòng trung nghĩa và tinh thần chống ngoại xâm. Cụ không cầm gươm ra trận, nhưng ngòi bút của cụ đã trở thành một thứ vũ khí sắc bén. Cụ Nguyễn Đình Chiểu mất ngày 3 tháng 7 năm 1888, hưởng thọ 66 tuổi.

Chánh điện, với hai câu “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm / Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà” (IANBUI / TRẺ)

Phu nhân Lê Thị Điền mất trước cụ hai năm. Hai người được an táng tại Ba Tri, nơi gia đình đã sinh sống trong nhiều năm. Nằm cạnh mộ cha mẹ là phần mộ nữ sĩ Sương Nguyệt Anh, tên thật Nguyễn Thị Ngọc Khuê, con gái cụ Chiểu. Bà là một nhà thơ có tiếng, đồng thời là chủ bút Nữ Giới Chung, một tờ báo dành cho phụ nữ ra đời tại Sài Gòn năm 1918. Sau khi tờ báo đình bản, bà trở về Ba Tri. Năm 1922, bà qua đời; đến năm 1959, hài cốt được cải táng về khu mộ gia đình.

Bia mộ nữ sĩ Sương Nguyệt Anh. (IANBUI/TRẺ)

Bên cạnh thơ văn và việc dạy học, nghề thuốc cũng là một phần quan trọng trong cuộc đời cụ Chiểu. Sau khi bị mù, cụ vẫn học hỏi, trồng cây thuốc và bốc thuốc chữa bệnh cho người dân, giúp đỡ những người nghèo quanh vùng. Tác phẩm Ngư Tiều y thuật vấn đáp phần nào phản ánh sự quan tâm của cụ đối với nghề thuốc và đạo làm thầy thuốc. Trong ký ức người dân Ba Tri, cụ Đồ Chiểu là một người thầy, một thầy thuốc gần gũi với đời sống thường ngày.

Một gốc cây rất lạ, có thể là cây Thiên Tuế (?) trước Vườn Thuốc Nam. (IANBUI/TRẺ)

Theo một câu chuyện được lưu truyền tại địa phương, khu đất an táng có liên quan đến một người học trò tên Nhứt Xược, người đã dành miếng đất cho thầy yên nghỉ. Ngôi mộ ban đầu rất đơn sơ, khác xa khu lăng được xây dựng và mở rộng về sau. Năm 1958, mộ cụ Chiểu và bà Lê Thị Điền được xây lại bằng xi măng. Năm sau, hài cốt Sương Nguyệt Anh được cải táng về đây. Năm 1972, đền thờ đầu tiên được dựng cạnh khu mộ.

Cây sala trong khu lăng mới. (IANBUI/TRẺ)

Đến năm 2000, công trình mở rộng khu di tích được khởi công và khánh thành năm 2002, với đền thờ mới và nhà bia. Trong khuôn viên, bên cạnh những công trình tưởng niệm, còn có nhiều cây cỏ thảo dược trồng trong khu Vườn Thuốc Nam. Có nhiều loại cây nghe tên rất là như cây Nhàu (cây Ngao), cây Xạ Can (Rẻ Quạt) v.v. Rất tiếc hôm ghé thăm lăng thì quán sách đã đóng cửa, nên không tham khảo thêm được.

Hồ sen và lầu tưởng niệm xây sau này. (IANBUI/TRẺ)

Ngày nay, đền thờ Nguyễn Đình Chiểu là một địa chỉ văn hóa, lịch sử quan trọng của Bến Tre. Nằm giữa một không gian xanh mát, khu lăng mộ lặng lẽ kể câu chuyện về cuộc đời cụ và những người thân trong gia đình. Công trình đã được gìn giữ và tôn tạo qua nhiều thế hệ, nhưng điều còn đọng lại không chỉ là những mái ngói, bia đá hay những ngôi mộ giữa vòm cây. Đó còn là câu chuyện về một nhà ái quốc đúng nghĩa, đậm chất Nam bộ ngày xưa.

Chiều xuống trên lăng mộ Nguyễn Đình Chiểu. (IANBUI/TRẺ)