Đà Nẵng: Ngành nghề lúc thịnh lúc suy…
Sau năm 1975, nhà nước độc quyền quản lý xăng dầu và kinh doanh. Vì được xem là vật tư chiến lược nên xăng dầu đều được cung cấp, phân phối phục vụ sản xuất, quốc phòng, sinh hoạt theo chỉ tiêu, tem phiếu… Giai đoạn 1975-1985, xăng dầu thị trường khan hiếm không đủ đáp ứng nhu cầu cuộc sống, xã hội…Một loại hình mua bán chui đã ra đời phục vụ dân sinh…
Cây xăng cục gạch’ trên đường Hùng Vương
“Cây xăng cục gạch”
Trong cái khó đúng là ló cái khôn! Cũng như nhiều nơi thời ấy, ở Đà Nẵng có số người sớm … thức thời bèn xông ra mua xăng lẻ bán lại. Lùng mua từ tem phiếu đến bí mật tiếp cận những xe cơ quan nhà nước, xe bộ đội… mà tài xế “rút ruột” bán cho “con buôn” nhằm cải thiện đời sống! Để dễ dàng tiêu thụ…hàng cấm, nhiều người bán xăng lẻ không biết học hỏi từ đâu, xây dựng “Cây xăng cục gạch” đối phó với công an, quản lý thị trường… “Cây xăng cục gạch” gồm cục gạch 4 lỗ hoặc 6 lỗ, dựng trên vài viên đá hoặc đặt trên cái ghế gỗ, ghế nhựa nhỏ. Trên đó dựng một chai thủy tinh đựng xăng, hoặc chỉ có mỗi cái phễu bằng nhựa, thiếc – tín hiệu cho người đi đường biết là ở đây có bán xăng lẻ! Sau này “Cây xăng cục gạch”… biến tấu nhiều dạng hình để đối phó với nhiều đối tượng từ cướp giựt chai xăng đến cán bộ, nhân viên nhà nước khi giải tỏa vỉa hè giành lại lối đi cho người đi bộ…
‘Cây xăng cục gạch’ ở ngã tư Hoàng Hoa Thám – Lê Duẩn
Móc nối mua bán chui!
Bà Hai S. (năm nay 74 tuổi) quê Ninh Thuận (nay là Khánh Hòa). Trước năm 1975, theo chồng là lính Hải quân cộng hòa về Đà Nẵng. Sau 1975, chồng bà, ông T.V.T cặm cụi đạp xích lô đến khi chân mòn gối mỏi bèn chuyển sang chạy xe ôm. Hai vợ chồng xoay xở, tiện tặn nuôi 3 đứa con với bà mẹ già. Lúc này, khó khăn quá, ai ai cũng bươn ra đường kiếm sống. Bà Hai S. đóng một cái tủ thuốc lá ra ngồi bán ở vỉa hè đường Lý Thái Tổ. Thấy thu nhập ít ỏi, bà mua xăng về bán thêm. Bà Hai S. nhớ lại: “Mới 2, 3 giờ sáng đã đạp xe đạp đi mua xăng. Tới mấy chỗ có xe tải của bộ đội rửa xe trên đường Đống Đa mà mua. Có tiền, có sức chở bao nhiêu thì mua bấy nhiêu. Xăng bộ đội bán nhiều lại rẻ. Lúc khan hiếm, bí quá mua lại của mấy người ở bãi rửa xe. Họ có vốn nên mua trữ lại, giá đắt hơn giá của bộ đội bán nên chi mình lời ít. Về bán mỗi lít lời chẳng bao nhiêu. Chỉ mua chín, bán mười. Ngày bán cũng được hơn chục lít cho khách chạy xe ôm với khách đi xe máy hết xăng giữa đường!”. Bà kể thêm: “Mình cũng từng bị đổ xăng … đãi khách. Đổ xong nó rồ ga chạy thẳng! Đắng họng luôn. Mình buôn bán thiệt thà, được mấy ăn mấy. Có người không tốt đã hòa thêm dầu lửa cho nhiều vô bán! Mấy ông chạy xe thồ ghé chỗ tôi than thở miết!”. Năm 2010, chồng mất…Bà Hai S. giã từ vỉa hè hơn 30 năm bán thuốc lá lẻ kèm “Cây xăng cục gạch”.
‘Cây xăng cục gạch’ trên đường Lý Thái Tổ
Một ngày đầu tháng 1/2026, tôi đến chỗ sửa xe đạp, xe máy, góc ngã tư Hàm Nghi – Nguyễn Văn Linh, trò chuyện với ông Ch. (sinh năm 1951), có thâm niên sửa xe kèm bán “Cây xăng cục gạch” tính đến nay gần 40 năm! Ông nói: “Ngày bán cũng được hai, ba lít. Có khi ba, bốn ngày không bán lít nào. Nói chung là vô chừng. Mình có ít đồng lời, người xe hết xăng chết máy cũng được may, không phải dắt bộ tìm cây xăng. Gặp phải trời nắng nóng mà dắt xe thì ná thở chứ chẳng chơi!”. Tôi thắc mắc sao ông không có “Cây xăng cục gạch”, ông cười, kể: “Kê cục gạch 6 lỗ sát lề, đặt chai xăng lên…quảng cáo đàng hoàng lắm! Mình cặm cụi sửa xe bên trong, hai thằng trai trẻ đi xe máy ngang qua bợ mất! Sau đó tôi chưng cái chai nhựa cho tới không có “Cây xăng cục gạch” nhưng người quen vẫn biết, ghé vô mua”.
Ông Ch. hào hứng kể thêm: “Có lần cây xăng trên đường Nguyễn Văn Linh, phường Thanh Khê, không biết chuyện chi mà bán đến 7 giờ tối thì nghỉ. Trong khi nhiều cây xăng đến 9giờ – 10 giờ đêm mới đóng cửa. Thì lúc này là thời cơ cho gần một chục “cây xăng cục gạch” có chừng mô bán hết chừng nấy!”. Thiệt quá nhanh… chiếm lĩnh thị trường! Nhiều người chạy xe máy vào cây xăng định đổ xăng thì chưng hửng! Nếu không có mấy “cây xăng cục gạch”… cứu bồ thì dắt bộ xe đi ngược lại tìm cây xăng trên đường Nguyễn Tri Phương cả cây số!
Cây xăng cục gạch’ trên đường Phan Thanh và Triệu Nữ Vương
Góc ngã tư đường Hoàng Hoa Thám – Lê Duẩn, phường Thanh Khê, có đến 3 “Cây xăng cục gạch”, hai cây xăng bán từ sáng đến tối. Anh H. chuyên vá xe, sạc bình điện, thay nhớt đã mười mấy năm. Nhưng kèm “Cây xăng cục gạch” thì mới… hoạt động từ cuối năm 2025. Anh chia sẻ: “Ba giờ chiều mới đẩy xe ra. Đến 11 giờ đêm dọn đồ về. Ngày bán nhiều cũng được 3 lít, kiếm thêm 30,000 đồng. Em bán đúng y lít. Có người bán vẫn giá đó nhưng không đủ lít”, anh H… tố giác. Như bà Th. bán báo kèm bán “Cây xăng cục gạch” trên đường Hàm Nghi thì chai chỉ bán 25,000 đồng. Bà nói do cái chai mình “yếu” (0.8 lít) nên lời vậy cũng được rồi. Có ngày chẳng bán được lít nào là bình thường. Để đối phó với bọn người xấu chạy xe ngang qua như gió, thó (lấy cắp) mất, người bán bèn…tổ chức ngụy trang. Đặt chai nước trên cái ghế nhựa nhỏ hoặc trên vài cục gạch… rồi hòa một ít nước rửa chén cho có màu lai lai như xăng. Có khi dùng chai nhựa đựng toàn nước. Để chắc ăn, vài “Cây xăng cục gạch” có bao lưới sắt, trên chận mấy cục gạch to. Giá bán của “Cây xăng cục gạch”… chạy rượt theo giá xăng cây của các doanh nghiệp trồi sụt thất thường. Cách nay hơn 20 năm, bán một lít lời 2,000 – 3,000 đồng. Dần dần lên 4,000 – 5,000 đồng. Nay, năm 2026, giá xăng cây hiện nay gần 19,000 đồng – 20,000 đồng/lít thì “Cây xăng cục gạch” bán 30,000 đồng… cho chẵn! Người bán xăng lẻ đã tính hao hụt do xăng bay hơi, do sang qua sớt lại, công đi mua này nọ… vô một rổ!
Bán qua ngày thôi!
Bây giờ đi một đoạn đường có một cây xăng. Xăng của các doanh nghiệp lớn như Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam Petrolimex, Tổng công ty Xăng dầu Quân đội, Tổng công ty Dầu Việt Nam, các đại lý xăng dầu rải rác từ thành phố lên vùng cao, vùng xa và có cả cây xăng trụ loại mi-ni. “Cây xăng cục gạch”… lép vế thấy rõ! Nhà nào có mặt bằng, không lo sợ đẩy đuổi, thì đầu tư trụ xăng mi-ni chứa vài ba chục lít, bơm xăng bằng tay lên vạch định lượng rồi cho chảy vào bình… Gần đây xe máy, mô tô mới thêm xe điện đẩy những người bán “Cây xăng cục gạch” vào con đường…cầm cự. Khách hàng của “Cây xăng cục gạch” vỉa hè bây giờ là những người có thu nhập thấp, chạy xe cũ nên kim báo xăng… bị liệt nên hết xăng hồi mô không biết. Chỉ khi xe đang chạy kêu ục ục, ục ạch là lo tắt máy, dắt bộ tìm đến “Cây xăng cục gạch”ven đường… nhờ cứu hộ! Bây giờ “Cây xăng cục gạch” cũng vắng thưa dần trên đường. Ai chạy xe máy cũ thì hãy lo tự cứu mình đi nhé! Đợi gặp ông Bụt như tôi từng thấy hôm ở Sài Gòn chắc không nhiều!
Đó là sáng sớm ngày 01/1/2026, tôi đi bộ tập thể dục trên đường Cộng Hòa. Đến gần ngã ba Thân Nhân Trung – Cộng Hòa, khu vực phường Tân Bình, TP.HCM, bất chợt thấy một hình ảnh đẹp! Một anh trẻ tuổi, đâu chừng ngoài ba mươi, nói giọng Bắc, chạy chiếc xe cà tàng không bảng số, phía sau chở cái giá chở hàng bằng thép hộp vuông. Xe hết xăng nên dừng đột ngột trên đường. Một anh tuổi trung niên dừng xe lại trợ giúp. Anh lấy vỏ chai nhựa Aquafina đựng xăng, loại 355ml, đưa cho anh trẻ tuổi. Đổ xăng vô xe mình, anh trẻ tuổi lí nhí nói lời cảm ơn. “Cho anh xin lại cái chai!”… Thấy tôi chứng kiến từ đầu, anh trung niên nói giọng miền Nam … giãi bày: “Cháu xin lại cái chai. Biết đâu trên đường đi có người chạy xe lỡ hết xăng thì mình giúp. Chỉ cần đủ chạy một đoạn đến cây xăng hoặc lác đác đâu đó có “Cây xăng cục gạch” vỉa hè mà mua!” .
Giá xăng đầu năm 2026
Bài & ảnh LKD
