Ngoài đời thực, cách con người nhìn nhau ít nhiều bị ràng buộc bởi chức tước, túi tiền, sự quen biết và định kiến xung quanh. Thế nhưng, khi khoác lên mình lớp vỏ bọc vô danh trên mạng, một ông tiến sĩ học vị ngất trời hoàn toàn có thể lao vào cãi vã nảy lửa với một cậu choai choai vắt mũi chưa sạch. Ở đâu cũng có những kẻ “bình đẳng hơn”, trên mạng cũng vậy. Nhưng Internet tựa như một cái bàn ủi khổng lồ, san phẳng không ít ranh giới giai tầng, địa lý, kéo những con người vốn chẳng liên quan gì đến nhau nhốt vào chung một cõi.
ChatGPT minh họa
Ngoài đường, kẻ đi xe hơi đời mới và người kéo xe ba gác họa hoằn lắm mới chạm mặt nhau ở ngã tư đèn đỏ, mà hễ “chạm nhau” là thấy tốn tiền chứ ít khi hỉ hả ngồi chung bàn. Ấy vậy mà trên chốn mạng mẽo, họ lại va vào nhau, có khi xưng huynh gọi đệ, có khi lôi cả tam đại đồng đường của nhau ra rủa xả chỉ vì trái ý một cái tin tức cỏn con. Láng giềng ở chung cư, vách kề vách mà chẳng biết tên nhau, nhưng lên mạng lại rành rẽ từng bữa cơm, giấc ngủ của một kẻ xa tít mù bên kia bán cầu. Nhiều khi đọc báo mới biết hàng xóm bị bắt cóc 3 năm trước; vậy chứ trên mạng, có những người theo dõi nhau hàng năm trời, biết đối phương vừa mất việc, ly hôn, sanh con hay chuyển nhà, dù chưa từng trao đổi với nhau một lời. Đến khi tài khoản kia bỗng dưng biến mất, chẳng rõ chủ nhân đã qua đời hay chỉ đơn giản là rời bỏ cuộc chơi ảo, lòng người ở lại bỗng thấy hụt hẫng như vừa đánh mất một người thân quen.
Ngày xưa, nhắc tới cái chết phải thật ý nhị, bởi đó là điềm gở, là xui xẻo, là điều hổng nên. Ngày nay, người ta cởi mở với cái chết hơn bao giờ hết. Nhiều người không những lo hậu sự trên đời mà còn chuẩn bị sẵn cả hậu sự trên mạng. Không ít người tôi quen đã viết sẵn lời chào từ biệt trước khi tạ thế, có lời nhẹ tênh, có lời đầy ray rứt. Lại có người viết tới mấy lần, bởi cứ chào xong… lại sống nhăn (tưởng như mấy ông bà già xưa mua sẵn hòm để giữ vía cho thọ hơn vậy!). Nhưng dù người trong cuộc có chuẩn bị chu đáo đến đâu, một khi đã nhắm mắt xuôi tay, họ cũng khó lòng lường được thiên hạ sẽ bày trò gì trước sự ra đi của mình. Vì lúc đó, không chỉ người thân dự “đám tang” của họ, mà còn có hàng tá người dưng.
Có những kẻ bên ngoài chẳng hề ruột rà máu mủ, thậm chí lúc người ta còn thở cũng chẳng buông được một câu tử tế; nhưng hễ thấy ai bề thế hoặc đôi phần nổi danh vừa nằm xuống, là y như rằng bá tánh đổ xô vào trang cá nhân khóc lóc. Nước mắt trào ra từ bàn phím, xót thương tuôn rơi qua những biểu tượng vô hồn. Họ biến trang cá nhân của người chết thành cái “lăng tẩm công cộng”, mượn đám tang người dưng để vỗ về cái tôi của chính mình và thị uy “quen biết rộng” với thiên hạ. Bi kịch của một gia đình phút chốc trở thành sân khấu diễn kịch của kẻ khác. Rồi khi dòng thời sự chuyển sang chuyện mới, những nỗi đau thuê khóc mướn ấy cũng tan biến không kèn không trống, chìm nghỉm dưới muôn vàn tin tức giật gân hơn.
Mà cái sự thương vay khóc mướn của người dưng chẳng dừng lại ở chỗ gượng gạo, nó còn tạo ra những vố nhầm lẫn tai hại, phơi bày luôn cả những góc khuất đáng lý phải chôn chặt theo người nằm xuống. Đâu phải ai chung nhà cũng biết người thân của mình lúc bước lên mạng từng hùng bá một cõi ra sao.
Cứ thử hình dung một anh chồng vừa nhắm mắt xuôi tay, hảo hữu bốn phương trên mạng đã ùa vào trang cá nhân, hết lời phân ưu cùng “người vợ tào khang” từng sớm hôm nâng khăn sửa túi trong những tấm hình mùi mẫn. Ngờ đâu khóc lóc một hồi mới té ngửa: cô nàng đang sụt sùi nhận lời chia buồn kia chỉ là… bồ nhí.
Cái nút “chặn” trên mạng màu nhiệm như lá bùa tàng hình, giúp anh phân thân làm hai cuộc đời chẳng chút đụng chạm. Ở nhà là ông chồng hiền khô, lên mạng là trang nam tử hào hoa phong nhã. Anh khôn ngoan chặn sạch tông chi họ hàng để tiện bề tung tẩy. Chỉ tiếc thần chết tới gõ cửa không phải lúc nào cũng báo trước để kịp xóa dấu vết. Nắp quan tài vừa đậy xuống thì kho bí mật trên mạng cũng bật tung nhờ “tứ hải giai huynh đệ”. Tới chừng bà vợ “chính hiệu nhà may Tèo” bằng xương bằng thịt ra mặt, cơ sự đã phơi trắng phớ trước bá tánh. Thật chẳng biết lúc ấy nỗi đau của người đàn bà góa nhân lên gấp bội, hay nên chua chát trong cái rủi (chồng mất) có cái may (biết chồng có mèo). Đứng trước bàn thờ khói hương nghi ngút mà rơi vào cảnh tiến thoái lưỡng nan. Khóc tiếp thì không biết khóc cho phận mình hay khóc cho mệnh kẻ bạc tình, mà nổi cơn tam bành thì người có lỗi lại đang nằm im trong hòm gỗ. Chết là hết chuyện, có kiếp sau hay không thì kiếp này cũng đã hết…
Người ta nói, khổ nhất vẫn là người còn sống. Không khổ vì sự thật phũ phàng người chết để lại, thì cũng khổ vì cái ách đạo đức mà thiên hạ nhân danh người chết để tròng lên cổ mình. Chuyện người sống bị đám đông hành bằng chữ “nghĩa” vốn cũng chẳng hiếm. Khi một người đàn bà mất chồng, người quen lẫn người lạ trên mạng khuyên nhủ đủ điều: còn trẻ, phải sống tiếp, phải tìm lại niềm vui, mau vượt qua… Một hai năm sau, chị đăng tấm hình đi chơi với người đàn ông khác, lập tức trong đám người từng khuyên chị bước tiếp lại nảy nòi ra vài kẻ dèm pha trước mặt sau lưng, trách chị mau quên nghĩa tào khang, chồng chưa xanh cỏ đã mon men đi bước nữa. Làm người tốt bằng nước bọt dễ ợt, cỡ nào cũng lời. Không lời tiền lời bạc thì đã miệng, đã tay với lời ra tiếng vào…
Sự độc đoán của đám đông còn được tiếp tay bởi chính những huyễn ảnh mà người khuất bóng đã dày công thêu dệt lúc sinh thời. Mạng xã hội vốn có cái tài biến một người bình thường thành nhân vật phi thường, miễn là chủ nhân khéo nghề tô vẽ. Cha của bạn tôi – một nhà thơ trên mạng – thường đăng đàn làm thơ ca ngợi tình phụ tử, nhưng ở nhà lại khắc nghiệt đến mức con cái xa cách. Khi ông mất, bạn bè văn chương trên mạng thi nhau viết bài tụng ca tình cha, liên tục đăng lại thơ ông rồi sụt sùi gắn tên người con, chờ một lời hưởng ứng. Người con im lặng lo hậu sự, buồn thì có buồn nhưng bụng dạ nào mà đối thơ, thế là bị các bậc tiền bối (còn sống) trách lạnh lùng, dửng dưng, không biết điều… Muốn “từ” mấy chú, mấy bác ghê!
Từ chữ nghĩa phù phiếm đến sự hào nhoáng vật chất cũng chỉ cách nhau một bước chân, giữa thời một câu lệnh khéo có thể ra hằng hà hình ảnh, video đẹp đẽ lại càng dễ. Như câu chuyện về một anh chàng, sinh thời bước lên mạng là hiện nguyên hình vị “tổng tài” bạc tỷ. Hình ảnh lúc nào cũng rượu Tây, xì gà, xe xịn… mở miệng là giảng đạo làm giàu, lại hào phóng vung tiền mua quà ảo tặng các bóng hồng chưa từng gặp mặt. Tới hồi anh đột ngột qua đời, đám hảo hữu cùng các em gái nuôi trên mạng rủ nhau ăn diện sang trọng, thuê xe về quê bạn dự tang lễ, bụng bảo dạ phen này được bước vào một dinh cơ bề thế. Nào ngờ, chen chúc ở ngôi nhà cấp 4 tuềnh toàng, ngoài đám bạn ảo còn có một hàng dài chủ nợ đang cầm giấy vay tiền và… hàng nóng, ngơ ngác nhìn nhau. Biết đòi ai bây giờ? Đòi bà già rệu rã đang khóc tiễn đầu xanh, hay đòi đứa con nít lấm lem ngồi ngơ ngác ngoài hiên?
Những dở khóc dở cười quanh chuyện sinh tử ấy, nghe qua tưởng bịa nhưng là thật, rất nhiều câu chuyện tương tự xảy ra mỗi ngày. Vực sâu hay thiên đàng, tùy vào khả năng vận dụng quyền năng kỳ quặc của thế giới ảo.
Có những người đã qua đời nhiều năm vẫn tiếp tục “sống” trên mạng qua những hình ảnh, bài viết và lời nhắn để lại. Ngược lại, trên không gian ấy, rất nhiều kẻ chẳng cần chết thật đã bị khai tử. Chỉ cần một làn sóng bất bình, giận dữ, một đám đông xa lạ hoàn toàn có thể hợp sức “kết án tử”, xóa sổ danh tiếng và sự nghiệp của một con người chỉ sau một đêm. Không máu đổ, không quan tài, nhưng có khi cả một cuộc đời ngoài thực tế cũng lao đao theo. Nhiều người chẳng oan tí nào, nhưng rất rất nhiều người “chết” oan vì thế. Bởi vậy mới có nhiều bài viết, sách vở nói về sự ác ôn của “bạo lực mạng”.
Nếu chỉ nhìn vào những mảng tối thì e rằng quá bất công cho cõi mạng. Không phải bí mật nào bật nắp sau chiếc quan tài cũng là chuyện xấu; giữa đời thường, những bà tiên ông bụt giấu mặt vẫn nhiều vô kể. Trong cái góc khuất của sự ẩn danh ấy, cái chết đôi khi chẳng khép lại một cuộc đời mà lại mở tung những cánh cửa dịu dàng mà người sống chưa từng biết tới.
Một ông già ít nói, ở nhà chẳng kể chuyện bạn bè, lên mạng cũng giấu tên. Khi ông mất, những người xa lạ lần lượt tìm đến: người từng được ông gửi giùm hồ sơ xin việc, người được ông cho tiền học ngoại ngữ, người được ông nghe tâm sự qua một quãng khó khăn… Con cháu đó giờ chỉ thấy ông lầm lũi bên cái máy tính cũ kỹ, bây giờ mới ngỡ ngàng nhận ra ông có cả một đời sống khác rộng lớn và ấm áp biết bao. Tưởng ông ít giao du, hóa ra ông chỉ ít kể công. Những tấm lòng rộng lớn như vậy đôi khi lại bị lấn át, bị làm phôi pha giữa thời buổi con người ta có thể kiếm cơm bằng danh tiếng trên mạng, khi một tài khoản đông người theo dõi còn có giá hơn cả miếng đất hương hỏa. Người ta chăm chú kiếm thứ giật gân, dễ làm để kiếm chác.
Bởi vậy mà việc thể hiện đạo đức trở thành một món đầu tư hấp dẫn. Làm người tử tế ngoài đời phải bỏ công, bỏ của, đôi khi phải chịu thiệt. Còn trên mạng, một lời chia buồn thống thiết, một bài giảng đạo lý hay vài biểu tượng thương cảm chẳng tốn bao nhiêu, mà tiếng thơm có khi thu về tức thì. Mà chết thì không đối chứng (phim Tàu hay nói vậy), nên người sống mải miết tranh nhau phần ánh sáng dưới bóng những chiếc quan tài dát vàng, dát danh tiếng.
Khéo mà dưới suối vàng có bắt được sóng Wi-Fi, người quá cố đọc được mấy lời thương tiếc của bá tánh vung tay quá trán, nhất là của mấy kẻ họ không ưa, chắc phải bật nắp ngồi dậy mà bấm nút… ‘chặn’ sạch.
DU
Bà Tám ở Sài Gòn
