Một bức ảnh nhỏ kể lại hành trình đứng dậy của nước Ý sau chiến tranh.
Tháng 5 năm 1948, tại vùng Calabria thuộc miền Nam nước Ý, một phụ nữ trẻ tên Elena Marino, mới 27 tuổi, đang dắt con lừa Bruno đi trên con đường đất đỏ dẫn về khu chợ gần thành phố Crotone. Trong vòng tay chị là bé Sofia 2 tuổi đang ngủ say. Bên vệ đường là cô bé Rosa 6 tuổi chân đất, nở nụ cười hồn nhiên với người chụp ảnh. Cậu bé Marco 4 tuổi lom khom mang chiếc giỏ đựng nông sản. Con đường họ đi dài gần 8 cây số, nhưng đối với gia đình nhỏ ấy, đó không chỉ là quãng đường đến chợ mà còn là con đường sinh tồn.
Bức ảnh được một nhà báo ảnh nước ngoài ghi lại khi ông đi khảo sát tình hình Châu Âu sau Thế chiến thứ hai. Hơn 70 năm trôi qua, tấm ảnh vẫn khiến người xem xúc động bởi nó chứa đựng tất cả sự gian khổ, lòng kiên cường và hy vọng của những con người bình thường trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động.
Calabria – vùng đất đẹp nhưng nghèo
Nằm ở mũi “chiếc ủng” của bán đảo Ý, Calabria được bao bọc bởi biển Ionian ở phía đông và biển Tyrrhenian ở phía tây. Đây là vùng đất có núi non hiểm trở, đất đai khô cằn, giao thông khó khăn. Từ thời La Mã cổ đại, Calabria nổi tiếng với cây ô-liu, nho, cam quýt và chăn nuôi dê, cừu. Thế nhưng vẻ đẹp thiên nhiên không đồng nghĩa với sự giàu có.
Trong nhiều thế kỷ, miền Nam nước Ý luôn tụt hậu hơn miền Bắc. Nếu các thành phố phía Bắc như Milan, Turin hay Genoa phát triển công nghiệp mạnh mẽ thì miền Nam vẫn dựa vào nông nghiệp. Sau khi nước Ý thống nhất năm 1861, khoảng cách giàu nghèo giữa hai miền không những không biến mất mà còn ngày càng rõ rệt. Hàng triệu người miền Nam đã phải di cư sang Hoa Kỳ, Argentina, Brazil và Úc để tìm kế sinh nhai. Đến khi Thế chiến thứ hai kết thúc năm 1945, Calabria lại càng kiệt quệ hơn. Nhiều thanh niên chết trận hoặc mất tích, đường sá hư hỏng, đất đai bỏ hoang, lương thực thiếu thốn, các chương trình cứu trợ quốc tế trở thành nguồn sống quan trọng đối với hàng ngàn gia đình.
Người góa phụ trẻ và con lừa Bruno. Elena Marino sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo. Chồng chị bị quân Đức bắt làm tù binh trong những năm chiến tranh. Khi trở về quê nhà sau năm 1945, ông chỉ còn là cái bóng của chính mình. Những năm lao động khổ sai, đói rét và bệnh tật trong trại tù đã phá hủy sức khỏe của ông. (Một lính Ý có thể bị Đức bắt dù trước đó Ý là đồng minh, bởi vì sau 9/1943 Ý đổi phe. Bị bắt có thể là do vai trò quân sự, dân sự hay nghi ngờ chống Đức. Nhiều người bị đưa sang Đức làm lao động cưỡng bức, sức khỏe bị phá hủy, nhiều người chết hoặc trở về yếu ớt). Năm 1947, ông qua đời vì bệnh lao, để lại cho người vợ trẻ 3 đứa con nhỏ, vài mẫu đất sỏi đá trên sườn đồi và 1 con lừa tên Bruno.
Từ ngày ấy, Bruno trở thành tài sản quý giá nhất của gia đình. Con vật không biết nói nhưng gánh trên lưng cả tương lai của 4 mẹ con. Mỗi tuần nhiều lần, Elena chất lên 2 chiếc giỏ đan đầy pho mát dê, ô-liu, rau cải, thảo mộc và những sản phẩm ít ỏi thu hoạch từ mảnh đất cằn cỗi. Rồi chị dắt Bruno đi bộ hàng giờ đến chợ Crotone. Tiền bán được dùng để mua bột mì, dầu ăn, muối và quần áo cũ cho các con. Không có Bruno, gia đình khó lòng sống sót
Chi tiết nhỏ kể chuyện lớn. Quan sát kỹ bức ảnh, người ta nhận ra những chi tiết rất đời thường nhưng đầy ý nghĩa.
Chiếc chăn quấn quanh bé Sofia không phải sản phẩm địa phương. Nó là hàng cứu trợ quốc tế được phân phát cho các gia đình nghèo sau chiến tranh. Thời ấy, các tổ chức nhân đạo từ Hoa Kỳ, Anh và nhiều nước khác đã gửi hàng triệu tấn lương thực, thuốc men và quần áo đến Châu Âu. Đôi giày của Marco cũng kể một câu chuyện khác. Một chiếc là giày cũ của cha em, rộng hơn bàn chân trẻ con nhiều cỡ. Chiếc còn lại không có. Cậu bé đi chân trần trên con đường đầy bụi đất.
Đó không phải chuyện hiếm ở Calabria năm 1948. Nhiều gia đình chỉ có một đôi giày cho cả nhà dùng luân phiên khi đi chợ hoặc đi lễ nhà thờ. Trong khi đó, Rosa lại đang cười. Nụ cười ấy có lẽ là chi tiết đẹp nhất trong toàn bộ bức ảnh. Trẻ con thời nào cũng vậy. Dù cuộc sống thiếu thốn, chúng vẫn tìm thấy niềm vui từ những điều đơn giản nhất.
Nước Ý hồi sinh. Năm 1948 là một năm đặc biệt trong lịch sử nước Ý
Hiến pháp mới vừa có hiệu lực. Cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên sau chiến tranh đang diễn ra. Đất nước đứng trước ngã rẽ lớn giữa chủ nghĩa cộng sản và nền dân chủ phương Tây. Trong những năm tiếp theo, nhờ Kế hoạch Marshall của Hoa Kỳ cùng các chương trình tái thiết kinh tế, nước Ý bắt đầu phục hồi nhanh chóng. Các nhà máy mới mọc lên ở Turin, Milan và Genoa. Ngành xe hơi phát triển mạnh với hãng FIAT. Công nghiệp thép, hóa chất và cơ khí mở rộng không ngừng.Người ta gọi giai đoạn từ thập niên 1950 đến đầu thập niên 1960 là “Phép màu kinh tế Ý”.
Nhưng phép màu ấy trước hết được xây dựng bằng mồ hôi của hàng triệu người dân nghèo miền Nam. Họ rời quê hương, lên tàu hỏa đi về phương Bắc tìm việc trong các nhà máy. Trong số đó có gia đình Elena Marino.
– Hành trình mới: Đầu thập niên 1950, Elena quyết định rời Calabria. Quyết định ấy không dễ dàng. Người miền Nam nước Ý vốn gắn bó sâu sắc với quê hương, với làng xóm và những ngọn đồi nhìn ra biển Địa Trung Hải. Thế nhưng tương lai của 3 đứa trẻ quan trọng hơn. Gia đình chuyển đến vùng ngoại ô Turin, trung tâm công nghiệp lớn nhất nước Ý lúc bấy giờ. Tại đây, Elena tìm được việc trong một xưởng đóng gói thực phẩm. Khi trưởng thành, các con chị lần lượt làm việc trong nhà máy, trường học và các cơ sở dịch vụ. Cuộc sống dần ổn định. Nghèo đói không còn đeo bám họ như trước. Nhưng Elena chưa bao giờ quên những ngày tháng ở Calabria.
– Một câu nói để đời: Suốt phần đời còn lại, chị giữ gìn bức ảnh năm 1948 như một báu vật.
Mỗi khi con cháu hỏi về những năm tháng gian khó ấy, Elena thường chỉ vào con lừa Bruno trong ảnh rồi mỉm cười: “Chúng ta chỉ có vài bàn chân để đưa cả gia đình tiến về phía trước, nhưng bằng cách nào đó, chừng ấy đã đủ”.
Câu nói nghe đơn giản nhưng chứa đựng một triết lý sâu sắc. Con người không nhất thiết phải có đầy đủ điều kiện mới có thể bước tiếp. Nhiều khi điều giúp ta vượt qua nghịch cảnh chỉ là một chút sức lực còn sót lại, một người thân bên cạnh, một con vật trung thành hay một niềm tin rằng ngày mai sẽ khá hơn hôm nay.
Bức ảnh Elena, 3 đứa trẻ và con lừa Bruno không ghi lại chiến thắng của một vị tướng hay một chính khách nổi tiếng. Nó ghi lại chiến thắng âm thầm của những người dân bình thường.Lịch sử thường nhớ đến các trận đánh, các hiệp ước và những bài diễn văn. Nhưng sự hồi sinh thật sự của châu Âu sau chiến tranh lại bắt đầu từ những con đường quê như ở Calabria, nơi những người mẹ góa bụa vẫn kiên trì dắt lừa ra chợ, nơi những đứa trẻ chân đất vẫn biết mỉm cười giữa nghèo khó.
Chính những con người vô danh ấy đã xây dựng lại nước Ý từ đống tro tàn của chiến tranh. Và cũng vì thế, hơn 70 năm sau, hình ảnh Elena Marino cùng Bruno trên con đường bụi đỏ miền Nam nước Ý vẫn còn sức lay động lòng người. Nó nhắc chúng ta rằng sức mạnh lớn nhất của con người không nằm ở của cải hay quyền lực, mà nằm ở khả năng đứng dậy, tiếp tục bước đi, và không bao giờ từ bỏ hy vọng.
ĐXT
