Đức Giáo hoàng Leo XIV đang đưa giáo hội Công giáo trở lại vị trí để có một tiếng nói mạnh mẽ trong các vấn đề thời sự của thế giới. Trong chuyến công du châu Phi vừa qua, ngài đã lên tiếng tỏ sự bất đồng với Tổng thống Donald Trump về cuộc chiến ở Iran cũng như lên án sự cai trị của các bạo chúa thời hiện đại.
Câu hỏi được đặt ra là những tuyên bố của một vị tu sĩ, cho dù là Giáo hoàng, có thể tạo ra bao nhiêu ảnh hưởng trong một thế giới đầy bạo lực và các quy luật chung đang bị lung lay.
Theo Winston Churchill kể lại, nhà độc tài Liên Xô Joseph Stalin từng mỉa mai hỏi một nhà ngoại giao Pháp: “Đức Giáo hoàng à! Ông ta có bao nhiêu sư đoàn?” Và như mọi người đã biết, cuối cùng Giáo hoàng đã chiến thắng nhờ ảnh hưởng đức tin của Thánh John Paul II ở quê hương Ba Lan của ngài đã góp phần lật đổ chủ nghĩa cộng sản.
Đức Giáo hoàng có thể được coi là người có ảnh hưởng toàn cầu rất lớn. Khi ngài cất tiếng nói, 1.4 tỷ tín hữu Công giáo trên thế giới lắng nghe; nhưng tác động của lời nói của ngài có thể vượt xa phạm vi đó, như cuộc đối đầu giữa Vatican và Tòa Bạch ốc vừa qua đã gây được sự chú ý đáng kể. Đức Leo hiện đang sử dụng diễn đàn của mình để phản đối việc sử dụng vũ lực quân sự của một số quốc gia, trong đó có Hoa Kỳ – và nổi bật lên như một nhân vật bảo vệ nền trật tự quốc tế dựa trên luật lệ được xây dựng sau Thế chiến II mà một số nhà lãnh đạo quốc gia hiện nay đang tìm cách phá bỏ.
Tình trạng hỗn loạn và bất ổn trên thế giới ngày càng gia tăng là một phần lý do khiến một tiếng nói minh định mang tính đạo đức trở nên hấp dẫn.
Theo nhà sử học về giáo hội là giáo sư Massimo Faggioli thì giáo hội Công giáo là ví dụ rõ nét nhất về điều mà các lý thuyết gia về địa chính trị gọi đó là “quyền lực mềm” – là một thẩm quyền đạo đức cất lên tiếng nói một cách rõ ràng từ quan điểm của đức tin Công giáo, nhưng không chỉ nói thay hay vì lợi ích riêng của người Công giáo mà thôi.
Một lĩnh vực mà giáo hội Công giáo có thể tác động một cách trực tiếp đến các sự kiện quan trọng là nền chính trị nội bộ Hoa Kỳ. Hiện có khoảng 53 triệu người Công giáo trưởng thành ở Mỹ. Ông Trump đã giành được khoảng 56% phiếu bầu của cộng đồng Công giáo trong cuộc bầu cử năm 2024. Các cuộc khảo sát gần đây cho thấy tỷ lệ ủng hộ đang sụt giảm, và các nhà hoạt động Công giáo ủng hộ ông Trump lo ngại rằng sự ủng hộ này sẽ tiếp tục giảm sút trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới.
Những bất đồng
Hồi năm ngoái, hội đồng giám mục Hoa Kỳ đã kịch liệt phản đối các chiến thuật chống di dân lậu của chính quyền Trump, trong đó có việc đe dọa bố ráp nhà thờ, bệnh viện và trường học. Các cuộc bố ráp do Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Hoa Kỳ (ICE) tiến hành đã gây ảnh hưởng đặc biệt nặng nề đến cộng đồng người Công giáo gốc châu Mỹ Latinh.
Và nay, với lời kêu gọi trực tiếp hiếm thấy, Đức Leo kêu gọi người Công giáo cùng các công dân Hoa Kỳ khác tìm cách gây áp lực lên các vị dân cử đại diện của họ tại quốc hội để nhằm chấm dứt cuộc chiến tại Iran.
Ông Trump đã phản pháo lại bằng một đòn công kích dữ dội nhắm vào Đức Leo trên trang mạng Truth Social, cáo buộc ngài đang “chiều lòng phe cánh tả cực đoan.” Cuộc tấn công nhắm vào Đức Giáo hoàng này đã châm ngòi cho một làn sóng chỉ trích rộng khắp từ cộng đồng người Công giáo, bao gồm cả nhiều người thuộc phe bảo thủ.
Trong khi đó Phó Tổng thống JD Vance Cũng cáo buộc Đức Giáo hoàng đã không nói gì đến truyền thống của người Công giáo về lý thuyết chiến tranh chính nghĩa – môt cáo buộc mà các giáo sĩ cấp cao trong giáo hội Công giáo đã bác bỏ. Nhiều triệu người Công giáo tại Hoa Kỳ vẫn tiếp tục ủng hộ Tổng thống Trump. Và Đức Leo có thể sẽ phải đối mặt với những rủi ro nếu ngài bị xem như một nhân vật chính trị thiên về phía đảng Dân chủ hơn là đảng Cộng hòa – là một nhận định mà Đức Leo luôn nỗ lực hết sức để tránh né.
Theo một vài nhận định thì Đức Giáo hoàng đã có những nỗ lực tìm cách tiếp cận với những người Công giáo bảo thủ ngay từ giai đoạn đầu sau khi được bầu vào ngôi vị Giáo hoàng và chính điều đó khiến cho việc cáo buộc ngài như một người ngoài cuộc hay một người có quan điểm cấp tiến là điều khó chấp nhận.
Các giới chức tòa thánh Vatican nhấn mạnh rằng giáo huấn Công giáo – bao gồm từ việc phản đối phá thai, hôn nhân đồng tính và ly hôn, cho đến việc bênh vực người nghèo và những người bị gạt ra bên lề xã hội – không hoàn toàn ăn khớp một cách trọn vẹn với bất kỳ khuynh hướng chính trị nào, dù là cấp tiến hay bảo thủ, và có thể tạo ra những thách thức đối với các chính trị gia thuộc mọi phe phái.
Ảnh hưởng của Giáo hoàng
Vượt ra ngoài những vùng đất vốn được coi là cái nôi lịch sử của Công giáo, giáo hội đang mong muốn trở thành một tiếng nói mạnh mẽ tại khu vực Nam Bán cầu – là nơi tập trung phần lớn tín hữu Công giáo trên toàn thế giới. Vào hôm thứ Năm 23/4 vừa qua, Đức Leo đã kết thúc chuyến công du kéo dài 11 ngày tới châu Phi – một lục địa đang ngày càng trở nên quan trọng đối với giáo hội.
Thông qua vô số bài diễn văn và các Thánh lễ được cử hành bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau trong suốt chuyến công du – đã đưa ngài đặt chân đến Algeria, Cameroon, Angola và Guinea Xích đạo – Đức Leo đã đưa ra những lời kêu gọi đầy nhiệt huyết nhằm chống lại bạo lực, chủ nghĩa độc tài và bất công xã hội.
Những lời kêu gọi của ngài sẽ tạo ra những tác động như thế nào thì chỉ có thời gian mới trả lời được. Một số nhà quan sát bày tỏ lo ngại rằng chuyến thăm của ngài có thể vô tình hợp thức hóa chế độ độc tài tại Guinea Xích đạo – một trong những quốc gia đã đón tiếp ngài.
Một ví dụ thời hiện đại nổi tiếng nhất về việc một vị Giáo hoàng làm thay đổi dòng chảy lịch sử vẫn là chuyến công du Ba Lan năm 1979 của Thánh John Paul II, tại đó, thông điệp “Đừng sợ hãi” của ngài đã góp phần châm ngòi cho sự trỗi dậy của phong trào công đoàn Đoàn kết (Solidarity) – phong trào mà sau cùng đã lật đổ chế độ cộng sản, tạo nên hiệu ứng dây chuyền lan tỏa khắp khối Xô Viết.
Nỗ lực hòa bình
Gần đây hơn, tòa thánh Vatican đã đóng vai trò then chốt trong việc làm trung gian giúp hàn gắn mối quan hệ ngoại giao giữa Hoa Kỳ và Cuba vào năm 2014. Đây là một minh chứng cho thấy các vị Giáo hoàng cùng các đặc sứ của họ đã nỗ lực như thế nào trong việc đảm nhận vai trò thầm lặng như một trung gian đáng tin cậy giữa các chính phủ.
Tuy nhiên, những nỗ lực như vậy không phải lúc nào cũng thành công. Vào tháng 12 năm ngoái, tòa thánh đã cố gắng làm trung gian hòa giải giữa chính quyền Tổng thống Trump và nhà độc tài Nicolás Maduro của Venezuela, khuyến khích hai bên cân nhắc phương án để ông Maduro lưu vong sang Nga nhằm tránh một cuộc đụng độ quân sự. Tuy nhiên, ông Trump đã không nghe lời đề nghị này và ra lệnh cho quân đội Hoa Kỳ bắt giữ ông Maduro.
Cuba có thể sẽ trở thành trường hợp thử nghiệm tiếp theo đối với vai trò ngoại giao của tòa thánh. Các vị phụ tá của Đức Giáo hoàng đang nỗ lực hết mình để làm trung gian giữa Washington và Havana, thúc giục cả hai bên xoa dịu căng thẳng, đồng thời kêu gọi Hoa Kỳ không sử dụng vũ lực – điều mà Tổng thống Trump từng đe dọa sẽ thực hiện. Nỗ lực này chưa biết có thành công hay không nhưng công việc làm trung gian hòa giải của tòa thánh Vatican trong một trật tự thế giới nhiều phần hỗn loạn có thể nói bận rộn hơn bao giờ hết.
VH
