Có quan niệm cho rằng “Bụt” vốn là từ được dùng đầu tiên, ông bà ta vẫn dùng từ này, và là từ thuần Việt, còn “Phật” là chữ Hán, do đó nên dùng từ Bụt thay cho Phật.

“Phật” là từ Hán Việt, “Bụt” là từ Việt (Nôm), dùng để phiên âm chữ Buddha trong tiếng Pali và Sanskrit.

Từ “Phật” để chỉ những vị đã thành Phật với phẩm chất cao nhất trong việc tu hành, đã chứng đạt cảnh giới Niết-bàn, không còn sinh tử luân hồi, gồm nhiều vị trong quá khứ và tương lai.

Từ “Phật” lại nhằm chỉ Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, tức là Thái tử Tất-đạt-đa, nước Ca-tỳ-la-vệ của Ấn Độ cổ, đã lìa bỏ ngai vàng, tìm đường thoát luân hồi, thành đạo và truyền đạo nhiều năm cho đến khi nhập Niết-bàn.

Có thể vài trăm năm trước Công nguyên, các nhà sư Ấn Độ đi theo các tàu buôn ghé lại nước ta và truyền khái niệm về Buddha cho người Việt, và dân chúng đọc trại là “Bụt”. Nhưng trong dân gian, Bụt còn được tưởng tượng như vị tiên râu tóc bạc phơ, tay cầm phất trần, mặc áo tàu và có nhiều pháp thuật, chuyên cứu người hiền gặp khổ nạn, như từng xuất hiện trong nhiều truyện cổ Việt Nam.

Trong lãnh vực văn chương thi phú, hầu như các thi nhân thời trước thường chỉ dùng từ “Phật”. Truyện Kiều chẳng hạn, không thấy chữ Bụt nào, trong khi chữ Phật xuất hiện nhiều lần.

Xem thêm:   Tiểu đường loại 1 và Tiểu đường loại 2

Bài Hương Sơn phong cảnh ca của Chu Mạnh Trinh (1862-1905) có câu:

Bầu trời, cảnh Bụt,

Thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay…

Có lẽ dùng “Bụt” để vần với “ước” ở câu sau thì đúng hơn.

Một bản dịch tiểu sử Đức Phật xuất bản năm 1913 vẫn còn dùng từ “Bụt”.

Khi Phật giáo Trung Quốc ảnh hưởng nhiều đến Việt Nam, từ “Fuo” () phiên âm của “Buddha” biến thành “Phật” theo âm Hán Việt và trở thành thông dụng. Từ Bụt dần dần không còn phổ biến cho đến ngày nay.

Như vậy từ Phật hay Bụt cùng phát xuất từ Buddha, cả hai đều là từ phiên âm; mà trong dân gian, từ xa xưa “Bụt” thường được hiểu như là vị thần tiên, còn “Phật” đã nhằm chỉ Đức Thích Ca Mâu Ni. Rồi từ Bụt dần dần ít được dùng và từ Phật càng lúc càng phổ biến. Đó là sự phát triển tự nhiên của sinh ngữ. Chủ trương dùng “Bụt” trở lại thay thế cho “Phật” là trái với truyền thống. Ít có nước nào trên thế giới trở lại dùng từ cổ của họ khi nó đã biến mất trong tiến trình phát triển ngôn ngữ.