Văn học không ngừng vận động và tự hủy

Khi đánh giá một tác phẩm văn học mới, nhiều người đứng từ góc nhìn của nền văn học cũ để phê phán. Họ quên một điều: văn học cũng như mỹ học nói chung không ngừng vận động. Lịch sử văn học thực chất là lịch sử của những sự vận động liên tục: Mỗi thời mỗi khác.

Có điều, khác với các hiện tượng khác, sự vận động trong văn học, đặc biệt trong thơ, không hẳn đã là một sự phát triển.

Nói đến sự phát triển là nói đến ba yếu tố: sự thừa kế, sự liên tục và sự thăng tiến: cái sau sẽ hơn hẳn cái trước. Sự vận động của văn học chủ yếu dựa trên sự sáng tạo, do đó, phần lớn có tính đột biến. Nói đến đột biến cũng có nghĩa là nói đến sự đứt đoạn. Bởi vậy, trong các hoạt động của con người, văn học – đặc biệt thơ – là lãnh vực hầu như không có lịch sử.

Nói như vậy dễ gợi ấn tượng là khá cực đoan.

Trong cuốn The Curtain, An Essay in Seven Parts, Milan Kundera cho lịch sử văn học khác hẳn các loại lịch sử khác ở bốn điểm: Một, nó không liên hệ gì với ý niệm tiến bộ; hai, nó không phải là lịch sử của các sự kiện mà là lịch sử của các giá trị, ở đó, chỉ có tên tuổi của những người chiến thắng là được nhắc nhở; ba, trong khi các loại lịch sử khác là những chuyện thuộc về quá khứ, lịch sử văn học, dựa trên các giá trị, lúc nào cũng có tính hiện tại; và bốn, các giá trị trong lịch sử văn học không ngừng bị thách thức và không ngừng được tái xét, do đó, nó vừa có tính chủ quan lại vừa có tính nhân văn (1).

Ðành là đúng. Nhưng quan niệm như vậy, người ta lại mở quá rộng ý nghĩa của chữ “lịch sử” vốn được xây dựng trên hai nền tảng: ý niệm về tiến bộ và luật nhân quả. Một hai thập niên trở lại đây, trên thế giới, một số lý thuyết gia đưa ra khái niệm cái chết hoặc điểm tận cùng của lịch sử (the death/end of history) với ý nghĩa: chế độ dân chủ mà chúng ta đang có hiện nay đã là điểm tận cùng; sau nó, sẽ chẳng còn có gì khác hơn được nữa. Với văn học, đặc biệt là thơ, lịch sử không chết. Lý do là nó chưa bao giờ có. Tất cả những cuốn lịch sử thơ mà chúng ta thấy đây đó, bằng tiếng Việt cũng như bằng các thứ tiếng khác, chỉ là một thứ lịch sử giả, ở đó, không có hoặc có rất ít thứ quan hệ nhân quả vốn là nền tảng của lịch sử.

Trong cái gọi là lịch sử thơ, các nhà thơ lớn hiếm khi kế tục nhau. Họ chỉ phủ định nhau. Ngay cả khi họ kế tục, họ cũng kế tục như một sự phủ định. Ðó là ý nghĩa của cái Harold Bloom gọi là “đọc sai” (misreading) trong sự ảnh hưởng giữa nhà thơ này đối với nhà thơ khác (2).

Xin lưu ý là, ở đây, người ta không phủ định giá trị của nhau. Người ta chỉ phủ định tính chất quy phạm trong các giá trị ấy. Nói cách khác, có thể người ta vẫn tôn trọng các giá trị do tiền nhân khám phá, nhưng người ta từ chối làm bản sao của các giá trị ấy.

Có nhiều lý thuyết khác nhau nhằm giải thích quy luật vận động của văn học, trong đó, tôi tâm đắc nhất với ý kiến của các nhà Hình thức luận (Formalism) của Nga vào đầu thế kỷ 20: Theo họ, ngôn ngữ, tự bản chất, có khuynh hướng tự động hóa, do đó, càng ngày càng mòn đi, sáo đi; văn học, ngược lại, lúc nào cũng là một nỗ lực lạ hóa (defamiliarization) nhằm chống lại nguy cơ mòn và sáo ấy để cách diễn tả trở thành tươi mới hơn và cái hiện thực được nó phản ảnh trở thành độc đáo và ấn tượng hơn.

Làm lạ, do đó, cũng có nghĩa là làm cho khó. Bắt người đọc phải tập trung sự chú ý nhiều hơn. Bởi vậy, cũng có thể nói, khó là thuộc tính tự nhiên của văn học trong quá trình tự đổi mới chính nó (3). Ðương đầu với những cái khó ấy, rất nhiều người đọc bỏ cuộc: Thơ văn hay rất dễ bị xem là thơ văn dở.

Nếu quá trình lạ hóa làm một số tác phẩm hay bị xem là dở thì quá trình tự động hóa, ngược lại, sẽ làm cho vô số tác phẩm dễ tưởng là hay, thật ra, lại là dở. Ðó là những tác phẩm được sáng tác hoàn toàn theo những mẫu công thức có sẵn trong một hệ mỹ học đã cũ.

Ở đây, cần nhấn mạnh là những tác phẩm hay thì bao giờ cũng hay, đặc biệt những tác phẩm lớn thì bao giờ cũng lớn: Chúng hay và lớn trong cái hệ mỹ học của chúng. Giá trị của chúng trở thành giá trị lịch sử. Chúng được xem là điển phạm (canon). Ðiển phạm nào cũng là một điển hình, một đỉnh cao, một tiêu chí để đo lường, một khuôn mẫu để học tập và bắt chước nhưng đồng thời cũng là một nguy cơ: nó chứa đựng trong nó vô số những vi khuẩn có tính hủy diệt, nghĩa là nguy cơ tuyệt tự. Học tập nó, người ta trưởng thành; nhưng bắt chước nó, người ta sẽ chết. Chính vì vậy, những tác phẩm ăn theo các điển phạm – những tác phẩm được sáng tác như kết quả của quá trình tự động hóa – thì thường là dở: Chúng không phải là sáng tạo.

Ở trên, tôi có nói bản chất đầu tiên của văn học là vận động. Ðến đây có thể thêm một đặc điểm nữa trong bản chất của văn học: tính chất tự vấn và tự hủy. Ðiều này đặc biệt đúng với thơ.

Làm thơ, như một hành động sáng tạo thực sự, là một sự hoài nghi đối với thơ, hay, nói theo James Longenbach, là một sự chống lại thơ: Bản chất của thơ là chống lại chính nó (4). Khi bài thơ ấy được viết ra, một định nghĩa khác về thơ đã được hoàn tất, hơn nữa, bị kết thúc. (Có lẽ đó là ý nghĩa của câu “Bài thơ hay là cái chết cuối cùng” trong bài “Ðịnh nghĩa một bài thơ hay” của Thanh Tâm Tuyền.) (5) Khi làm một bài thơ khác, người ta phải đi tìm một định nghĩa khác. Nghĩa là bắt đầu đi lại từ đầu. Khi, từ điểm khởi đầu ấy, người ta không biết đi đâu về đâu, người ta làm thơ phản thơ (antipoetry). Thơ phản thơ cũng có thể là thơ hay nhưng nó chỉ là thơ của một thời điểm: thời điểm khủng hoảng. Nó ra đời chủ yếu để giết cái cũ và cũng đồng thời tự giết chết chính mình với hy vọng cả hai cái chết ấy sẽ mở ra một hướng đi khác cho thơ. Trong trường hợp may mắn cái hướng đi mới ấy được mở ra, xác chết của các bài thơ phản thơ sẽ trở thành lịch sử. Còn ngược lại thì sao? Thì chúng chỉ là những xác chết.

Tính vận động, tự vấn và tự hủy làm sự phát triển của văn học thành một điều bất khả đoán. Ðánh giá sự ra đời của một xu hướng văn học mới, do đó, rất khó khăn và cần rất nhiều sự nhạy cảm, điều mà không phải ai cũng làm được.

NHQ

Chú thích

(1)Milan Kundera (2006), The Curtain, An Essay in Seven Parts (Linda Asher dịch), New York: HarperCollins, tr. 15-7.

(2) Harold Bloom (2003), A Map of Misreading, Oxford: Oxford University Press.

(3) Xem Lee T. Lemon & Marion J. Reis (biên tập) (2012), Russian Formalist Criticism: Four Essays (ấn bản lần thứ 2), Lincoln (NE): University of Nebraska Press.

(4) James Longenbach (2004), The Resistance to Poetry, Chicago: The University of Chicago Press.

(5) In trong tập Tôi không còn cô độc. Có thể xem trên http://www.tienve.org/home/literature/viewLiterature.do?action=viewArtwork&artworkId=4564

 

------------------------------------------

Những bài trên báo Trẻ phát hành Thứ Tư ngày 22 tháng 3 năm 2017

(xin lấy báo tại các thân chủ đăng trên báo Trẻ)

  • Lực sĩ xấu xí (Thể Thao) - Trần Trí Dũng
  • Duyên thừa (Truyện Ngắn) - Ng. T. Thanh Dương
  • Ngày số pi (Kiến Thức Trẻ) - Đinh Yên Thảo
  • Lá thư xúc động của cậu bé trộm chuông gió (Thế Giới Quanh Ta) - Dương Hùng
  • Ôi thật bất ngờ (Duyên Sài Gòn) - Du Uyên
  • Hoa Kỳ sẽ luộc Bắc Hàn (Ghi Nhận Trong Tuần) - Vũ Hiến
  • An sinh xã hội (Đời Sống) - Angie Hồ Quang
  • Người Đức dạy con (Giao Tiếp) - Minh Hải
  • Đọc hồi ký vượt tù vượt biển của nhà văn Huỳnh Công Ánh (Giới Thiệu Sách) - Việt Phương
  • Tháng ba có chút nắng ấm chim bay về nhiều (Bên Tách Cà Phê) - Tim Nguyễn
  • Sốt là gì? (Chuyện Trò Thấy Thuốc) - Nguyễn Ý Đức
  • Chuyện chó chưa… (c)hết (Bên Lề Chính Trường) - Sĩ Nguyên
  • Chuyện một chiếc cầu (Thế Giới Của Dế Mèn) - Trần Lý Lê
  • Thơ nguyễn thị hải (Thơ) - Sao Khuê
  • Saloon cao bồi (Tạp Ghi) - Sean Bảo
  • Bánh bột lọc Huế ơi! (Hương Vị Quê Nhà) - Tạ Phong Tần
  • Nợ thuế trên $50,000 Mỹ Kim có thể bị tịch thu passport (Di Trú) - Lê Minh Hải
  • Xem bói-bốc quẻ Sài Gòn xưa (Tạp Ghi) - Trang Nguyên
  • Tự làm nước xả mềm vải (Bạn Có Biết) - Hoàng Hương
  • Bánh mì Philly cheesesteak (Món Lạ) - Nấm Mèo
  • Nhân ngày hạnh phúc (Tạp Ghi) - Nguyễn Âu Hồng
  •  Hệ thống thắng abs và lợi ích của nó (Chiếc Xe Của Bạn) - Trịnh Kiều Phong
  • Mua chim phóng sanh (Facebook Có Gì Ngộ) - Daniel Văn
  • Phòng da chảy xệ khi giảm cân (Trang Phụ Nữ) - Sông Hương
  • Trên bến tàu (Những Bông Hoa Cuộc Sống) - Như Sao
  • Sao kim (Để Gió Cuốn Đi) - Hải-Vân
  • Lại chuyện người Trung Quốc (Tạp Ghi) - Lê Thu Thùy
  • Athleisure thời trang thể thao (Thời Trang) - Điệu Cô Nương
  • Moon Flower và chuyến hải hành 2017 (Ký Sự) - Ngọc Linh
  • Thảm trạng di dân (Chuyện Đời Thường) - Huy Phương
  • Em còn đi nữa! (Phóng Sự Việt Nam) - Hỷ Long
  • Xem phim miễn phí trên mạng (Bạn Có Biết) - Quỳnh Như
  • Santorini vầng sáng thiên đường (Phóng Sự) - Trịnh Thanh Thủy
  • Vườn Nhật Bản (Cái Nhà Của Ta) - Thiên Hương
  • Logan (Thế Giới Điện Ảnh) - Song Chi
  • Đọc 'y sĩ tiền tuyến' của Trang Châu (Tài Liệu Văn Học) - Nguyễn & Bạn Hữu
  • Dị ứng phụ nữ (Truyện Ngắn) - Hoàng Long
  • Những công việc lương trên $100,000 (Bạn Có Biết) - Mai Hoàng
  • 5 bí quyết làm bạn tiến bộ ngay lập tức (Góc Nhiếp Ảnh) - Andy Nguyễn
  • Lễ bà mùa sông cạn (Phóng Sự) - Uyển Ca
  • Cá nhà táng! (Phiếm) - Đoàn Xuân Thu
  • Lòng người qua một cành hoa (Sổ Tay Thường Dân) - Tưởng Năng Tiến
  • Bản năng Nhà Văn trong xã hội đồng phục (Trong Hầm Rượu) - Trần Vũ
  • Let It Be câu trả lời rồi sẽ đến (Something Anything) - Ian Bùi
  • Tin thể thao (Thể Thao)
  • Trung thành (Câu Lạc Bộ Tiếu Lâm)
  • Mỗi tuần 1 con số (Thế Giới)
  • Ngày hội Saint Patrick (Vui Lạ Khắp Nơi)
  • Khu vực sửa chữa đường (An Toàn Giao Thông)
  • Nghỉ chó (Chuyện Khó Tin Nhưng Có Thật)
Facebook Comments