Vài kiểu nhà nơi các vùng sông rạch – Kỳ 1

Nơi các làng quê ngày xưa tổ tiên nhiều đời truyền nhau câu nói rất quen thuộc như “sống cái nhà, thác cái mồ”, nghĩa là khi sống, dù nghèo dù giàu gì cũng phải có nhà cửa tử tế, và khi thác, phải có mả mồ cao ráo. Do vậy người ta lúc nào cũng ráng làm lụng dù vất vả để có chút ít tiền mua sắm vật liệu cất được cái nhà để gia đình vợ chồng con cái có nơi trú ngụ, nghỉ ngơi. Từ rất xa xưa, khi con cái lớn cha mẹ dựng vợ gả chồng rồi, ở chung với cha mẹ một thời gian vài năm thì cũng đều lo dành dụm tiền bạc để cho có được cái nhà.

Nhưng khởi thủy của cái nhà có lẽ bắt đầu là một cái chòi, nhứt là thời kỳ khẩn hoang làm ruộng, những người lưu dân nghèo khó, làm lụng hết mùa này qua mùa khác đều thất mùa, họ mới bắt đầu thu xếp để lên đường tìm đất mới như trường hợp ở kinh Lagrange thuộc Ðồng Tháp Mười:

nha songrach 01

Nhà một máiHÌNH HUỲNH HỮU ĐỨC

“Dân ở đây đều là người tứ chiếng, từ mọi nơi trôi dạt lại. Họ là những tá điền ở Cần Thơ, Long Xuyên, Sa Ðéc, Rạch Giá… Sau vài năm thất mùa liên tiếp, một ngày kia thu thập cả gia tài: mùng, nóp, nồi niêu, một vài giạ lúa, một con heo, rồi dắt nhau xuống xuồng, chồng chèo mũi, vợ chèo lái, cứ nước xuôi thì đi, nước ngược thì nghỉ, lênh đênh trên các kinh, rạch, ghé đây một ngày, kia một buổi để điều tra, tìm một miếng đất mới hoặc một ông chủ điền nhân đức hơn, rồi sau cùng phiêu bạt tới đây. Họ cắm sào, lựa một chỗ làm nền nhà rồi khuân đồ lên bờ. Họ đốn vài cây tràm làm cột: tràm miền này không thiếu; chặt lá dừa nước về lợp và làm vách: lá dừa nước đây đầy đồng.

Chỉ vài ngày là xong cái chòi. Vợ nuôi heo vịt, chồng đánh cá, làm ruộng. Ðất đây vô chủ, khỏi phải mướn ruộng chỉ cần cái phảng và vài giạ lúa giống là đủ vốn để làm ăn rồi. Tới mùa khá thì họ ở lại làm thêm một mùa, nếu không lại chở cả gia tài xuống xuồng phiêu lưu một chuyến nữa.”(1) Chẳng những không ở được lâu, mà hồi xa xưa ấy, xa xa mới gặp được một cái chòi: “Khoảng năm sáu trăm thước hoặc một hai cây số mới gặp một túp lều lá thấp lè tè, tối om om, vì chỉ có mỗi một cái cửa nhỏ để ra vào. Trước mỗi túp lều, ở dưới kinh có cặm một cái xuồng.”(2)

Lúc còn nghèo túng thì là vậy, nhưng có những trường hợp gặp được đất tốt, trúng mùa thì họ sẽ tiếp tục khai mở ruộng đất thêm và rồi lần hồi những căn nhà chòi thấp lè tè ấy được thay bằng những căn nhà cao ráo hơn với cột kèo chắc chắn hơn. Ðiển hình là các làng quê vùng Châu Ðốc, Long Xuyên ngày trước dọc theo các kinh rạch nhà cửa dù thưa thớt hơn bây giờ nhiều nhưng bên cạnh những căn nhà lá nhỏ cũng có nhiều nhà rất khang trang bằng cây ván thật chắc như gỗ thao lao, gỗ dầu thay vì lúc mới cất chỉ là cột, kèo làm bằng cây tràm, đòn tay tre, mái lợp lá dừa nước, vách dừng cũng bằng lá dừa. Dần dần khá hơn, có nhà đóng vách bằng ván bổ kho, có nhà xây tường bằng gạch, mái lợp ngói nếu có dư dả tiền bạc.

nha songrach 01

Căn nhà một mái, nền đất, lợp lá vùng Tân Bình (Lấp Vò).HÌNH HUỲNH HỮU ĐỨC

Nhắc về vài kiểu nhà, xin lược kể vài loại nhà thường gặp như nhà một mái lợp lá, vách lá lúc còn nghèo; rồi khá chút nữa cất nhà hai mái cột tràm lợp lá; khá thêm chút nữa thì cất nhà cột vuông bằng gỗ dầu, gỗ thao lao, lợp lá rồi dần dần lợp tole hoặc lợp tybro-xi măng, hoặc lợp ngói. Nhà giàu có thì thường cất kiểu nhà áp quả, tức là nhà có cột giữa. Nhà đâm trính, là loại nhà không có cột cái, có hai cây trính đâm ngang trên cột hàng nhì để chịu những cây trổng thế cột cái. Mục đích của kiểu nhà đâm trính là làm cho nhà được rộng rãi, vì không có cột cái ở giữa nên lấy cột hàng nhì phía trong làm vách ngăn giữa nhà trước và nhà sau, do vậy cửa buồng thụt vô được một khoảng khá rộng. Thường thường khi cất nhà lớn với gỗ thao lao, gỗ căm-xe, gỗ cà chất hoặc gỗ dầu người ta mới cất nhà đâm trính vì các loại gỗ này thịt rất rắn chắc và bền mới chịu đựng nổi cả hai mái nhà không có hàng cột cái. Nhà ba gian hai chái bắt-vần là loại nhà lớn gồm ba gian (còn gọi ba căn) và có hai chái cặp hai bên. Thường ngày xưa các chủ điền hoặc nhà giàu ưa cất kiểu nhà này. Nơi các làng quê ngày trước, các nhà khá giả còn cất thêm cái nhà phía trước nhà lớn gọi là thảo bạc; nhà này không dừng vách mục đích để cho mát và dùng khi có đám tiệc không cần phải bông rạp hay dựng nhà khách.

Tại các vùng sông rạch miệt Long Xuyên, Châu Ðốc vì là vùng đất có mùa nước ngập hằng năm nên nhà sàn là loại nhà thông dụng hơn cả. Có loại nhà sàn cất hẳn trên mặt đất hoặc nửa trên mặt đất, nửa nằm trên mặt nước tùy theo địa hình nơi mình đang ở mà liệu lượng cách cất nhà cho phù hợp với hoàn cảnh mỗi người. Nếu chủ nhà khá giả thì sàn nhà lót bằng ván thao lao, ván dầu; còn nhà nghèo thì sàn nhà có khi làm bằng vạc tre. Ðể đỡ sàn nhà cho chắc chắn, không bị lún, người ta thường dùng những vật liệu chắc cứng làm táng, làm nống như táng làm bằng đá vùng Ba Thê, Núi Sập, Núi Sam, sau này có người dùng trụ xi măng cốt sắt làm nống nhà sàn; nhưng thông dụng nhứt, những người nghèo thường lấy cây tràm, thân tre già (lấy phần gốc từ gốc trở lên) làm nống cho sàn nhà. Nhớ hồi những năm 1950 ở Mặc Cần Dưng (làng Bình Hòa) có nhiều nhà sàn khá lớn với táng đá cao cỡ một thước mốt, mỗi bề dày cỡ bảy, hoặc tám tấc; mỗi lần có tây bố hoặc có súng nổ tụi nhỏ chúng tôi được người lớn kêu xuống sàn nhà trải chiếu nằm núp theo mấy táng đá này.

HT

Chú thích

1&2/ Trích trong “Bảy ngày trong Đồng Tháp Mười” của Nguyễn Hiến Lê, nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê (Sài Gòn), năm 1954. Trí Đăng tái bản năm 1971, có sửa chữa.

------------------------------------------

Những bài trên báo Trẻ phát hành Thứ Tư ngày 15 tháng 2 năm 2017

(xin lấy báo tại các thân chủ đăng trên báo Trẻ)

  • Lực sĩ tắm hơi (Thể Thao) - Trần Trí Dũng
  • Chọn vợ hiền (Truyện Ngắn) - Ng. T. Thanh Dương
  • Pháp quyền trong xã hội dân chủ (Kiến Thức Trẻ) - Đinh Yên Thảo
  • Phóng thích hay thích phóng (Duyên Sài Gòn) - Du Uyên
  • Hoa Kỳ & trục Đông Á (Ghi Nhận Trong Tuần) - Vũ Hiến
  • Văn hóa ứng xử ở Nhật (Giao Tiếp) - Minh Hải
  • An sinh xã hội (Đời Sống) - Angie Hồ Quang
  • Những mẩu chuyện tình yêu cho mùa Valentine (Bên Tách Cà Phê) - Tim Nguyễn
  • Vệ sinh về giấc ngủ (Chuyện Trò Thấy Thuốc) - Nguyễn Ý Đức
  • Chuyện 3 bà (Bên Lề Chính Trường) - Si Nguyên
  • Chuyện mấy cái vỏ chai (Thế Giới Của Dế Mèn) - Trần Lý Lê
  • Thơ Võ Quốc Linh (Thơ) - Thận Nhiên
  • Những người rừng huyền thoại (Tùy Bút) - Sean Bảo
  • Cá ngừ kho khóm (Hương Vị Quê Nhà) - Tạ Phong Tần
  • Luật mới năm 2017 và những tội có thể bị trục xuất (Di Trú) - Lê Minh Hải
  • Xi-nê Sài Gòn (Tạp Ghi) - Trang Nguyên
  • Giữ gìn đá Marble (Bạn Có Biết) - Hoàng Hương
  • Cúc vàng (Những Bông Hoa Cuộc Sống) - Như Sao
  • Cánh cửa gỗ bị phai màu (Bạn Có Biết) - Xe-Ba-Gác Handyman
  • Khám sức khỏe tổng quát thường niên gồm có những gì ? (Bạn Có Biết) - Mai Hoàng
  • Ta đi phó hội (Facebook Có Gì Ngộ) - Daniel Văn
  • Làm đẹp da với mật ong (Trang Phụ Nữ) - Sông Hương
  • Valentine (Để Gió Cuốn Đi) - Hải Vân
  • Về việc “Xin giúp đỡ Phu nhân cố Chuẩn tướng Lê Văn Hưng” (Mục Đặc Biệt) - Trẻ
  • Tuổi 40+ (Thời Trang) - Điệu Cô Nương
  • Huntsvill "thủ đô" của án tử hình (Phóng Sự) - Ngọc Linh
  • Bốn truyện cực ngắn của Marco Denevi (Truyện Ngắn) - Phan Quỳnh Trâm
  • Nói “I love you” Không dễ! (Góc Hoàng Hoa) - Hoàng Hoa Anh Thư
  • Ung thư thực quản và dạ dày (Sản Phẩm Mới) - Bảo Sơn
  • Cần biết cho mùa thuế 2017 (Bạn Có Biết) - Quỳnh Như
  • Triển lãm kỹ thuật phim hoạt họa (Phóng Sự) - Andy Nguyen
  • Google Home và Amazon Echo (Ứng Dụng Thường Ngày) - P324530
  • Vườn treo (Cái Nhà Của Ta) - Thiên Hương
  • Moonlight (Thế Giới Điện Ảnh) - Song Chi
  • GIỚI thiệu TÙY BÚT VÕ PHIẾN: Trưa nào cũng bay (Tài Liệu Văn Học) - Nguyễn & Bạn Hữu
  • Năm Dậu, chuyện Gà (Kiến Thức Phổ Thông) - Phượng Nghi
  • Chiếc ghế (Truyện Ngắn) - Hoshi Shinichi
  • Chó cứu chủ (Thế Giới Quanh Ta) - Dương Hùng
  • Chụp tĩnh vật ở nhà (Góc Nhiếp Ảnh) - Andy Nguyễn
  • Jeju có gì lạ (Phóng Sự) - Linh Uyên
  • Tháng giêng thơm trong tóc (Thơ) - Trần Mộng Tú
  • Háo danh! (Phiếm) - Đoàn Xuân Thu
  • Ba o hà tĩnh (Sổ Tay Thường Dân) - Tưởng Năng Tiến
  • Đồng chí Vi Quốc Thanh trong viện trợ Việt Nam đấu tranh chống Pháp (Trong Hầm Rượu) - Trần Vũ
  • IQ của một số Tổng Thống Mỹ (Bạn Có Biết) - Mai Hoàng
  • Yêu anh (Thơ) - Thủy Ngọc
  • Tình chàng ý thiếp (Đời Sống) - Ngân Bình
  • Đại nhạc hội “cám ơn anh người thương binh vnch” kỳ xi (Chuyện Đời Thường) - Huy Phuong
  • Con tin (Chuyện Vụ Án )
  • Tin thể thao (Thể Thao)
  • Dấu hiệu giao thông (An Toàn Giao Thông)
  • Thế giới qua ống kính (Thế Giới)
  • Mỗi tuần 1 con số (Thế Giới)
  • Sàn nhà ba chiều (Vui Lạ Khắp Nơi)
  • Mỗi năm một lần (Chuyện Khó Tin Nhưng Có Thật)
  • Lời thật (Câu Lạc Bộ Tiếu Lâm)
Facebook Comments
SHARE