Thương cảng Sài Gòn xưa và nay

Ấn tượng thứ nhất trong tôi về bến Bạch Đằng không phải là bến phà Thủ Thiêm có trăm năm tuổi mà là nhà hàng Mỹ Cảnh nằm gần Cột cờ Thủ Ngữ bên bờ sông Sài Gòn ngay góc xéo cuối đường Hàm Nghi. Tôi nhớ ngày đầu xuân 1979, anh bạn ở khu Mã Lạng tổ chức sinh nhật cô bạn gái khá tươm tất trên nhà hàng nổi mặc dù thời buổi đó cuộc sống còn rất nhiều khó khăn. Chắc hẳn anh muốn gây ấn tượng với mọi người. Những người bạn tham dự đến nay vẫn nhớ bữa tiệc vui ngày trước.

thuong-canh-sai-gon5
Quân cảng hồi thập niên 60 bên phía tay trái bến đò Thủ Thiêm – Nguồn: Anhxuasg

Ấn tượng thứ hai trong tôi là bữa tiệc ký kết hợp đồng thương vụ xuất cảng quần áo may sẵn giữa hai công ty Việt-Xô trong một phòng VIP của Sài Gòn Floating Hotel năm 1989. Một phụ huynh làm giám đốc công ty may mặc nhờ tôi làm vai trò kiểm tra văn bản ký kết bên phía đối tác, hàng xuất đi từ cảng Sài Gòn. Một bữa tiệc sang trọng trong thời kỳ mở cửa làm ăn với nước ngoài so với bữa tiệc sinh nhật cô bạn gái của người bạn đồng nghiệp khác xa một trời một vực. Tuy vậy, cả hai bữa tiệc đều có điểm chung sử dụng nhà hàng nổi trên sông Sài Gòn. Ðiều này giúp tôi nhớ lại những hình ảnh Bến Bạch Ðằng chạy dọc từ quân cảng cũ trước năm 1975 cho đến Thương cảng Sài Gòn ở rạch vàm Bến Nghé.

thuong-canh-sai-gon4
Bên phía tay phải bến đò Thủ Thiêm xuống tới Thương cảng Sài Gòn là cảng tàu đò đi miền Tây hồi năm 1955 – Ảnh: Raymond Cauchetier

Từ quân cảng cũ đi ngược về tay trái là các ụ nổi sửa chữa tàu của nhà máy Ba Son; đi về tay phải là bến đò Thủ Thiêm cách đó trăm mét ngay đầu đường Nguyễn Huệ, rồi tới rạch vàm Bến Nghé. Chỉ một đoạn đường ngắn trên bến Bạch Ðằng đến Cột cờ Thủ Ngữ có 3 cầu tàu bê tông không còn sử dụng mà dân Sài Gòn mỗi chiều thường dừng xe hoặc ghé vào uống cà phê hóng mát. Những người cao niên cư ngụ ở đây cho biết ngày xưa tàu đò neo đậu quanh cầu tàu rất nhộn nhịp. Tàu chạy tuyến đường sông về miền Tây theo sông Tiền, sông Hậu và sang Cao Miên từ giữa thập niên 50 trở về trước.

thuong-canh-sai-gon3
Cột cờ Thủ Ngữ năm 1882 – Nguồn: Anhxuasg

Bên mé phải rạch Bến Nghé là Thương cảng Sài Gòn có 3 cầu tàu lớn là nơi neo đậu các loại tàu viễn dương đi Thái Lan, Sinpagore, Hồng Kông, Nhật Bổn và tàu nội địa biển đi tuyến Sài Gòn –  Ðà Nẵng – Hà Nội – Hải Phòng. Từ đây đi xuống gặp cảng Khánh Hội dành cho tàu chở hàng có 11 cầu tàu. Cảng Khánh Hội là nơi xuất cảng nông sản gạo, ngũ cốc, cao su, muối từ các giang cảng có kho chứa bên các kênh rạch Sài Gòn – Chợ Lớn – Ðồng Nai. Từ thương cảng đi qua Tân Thuận đến cảng Nhà Bè là cảng dành cho các tàu chở hàng dễ nổ hoặc dễ cháy như xăng dầu. Nơi đây có kho xăng dầu Nhà Bè bên phía tả ngạn sông Sài Gòn và các trại lính canh phòng. Ngoài ra, ở Quận Bình Thạnh, dưới chân cầu Sài Gòn còn có Tân Cảng.

Nói chung từ ranh giới bến đò Thủ Thiêm đến cảng Khánh Hội dài chừng bốn cây số, hồi xưa được gọi là Thương cảng Sài Gòn bao gồm vận tải hàng hoá và hành khách. Riêng khu vực tàu khách đường sông hoạt động suy giảm từ đầu thập niên 40 và không còn hoạt động từ giữa thập niên 50 khi ngành giao thông vận tải đường bộ phát triển mạnh khắp các tỉnh thành ở miền Nam Việt Nam. Xe tải, xe đò chiếm lĩnh thị trường vận tải hàng hóa và hành khách, ngoại trừ các giang cảng bên kênh Tàu Hủ, kênh Tẻ, Lò Gốm vẫn còn tiếp nhận các ghe bầu, ghe chài chuyên chở lúa gạo từ miền Tây lên với số lượng lớn.

thuong-canh-sai-gon2
Cảng Sài Gòn năm 1875 – Ảnh: Malte-Brun

Việc mất đi bến cảng tàu thủy đi các tỉnh miền Tây trên bến Bạch Ðằng là điều rất tiếc. Mặc dù đó là quy luật tất yếu trong thời kỳ phát triển giao thông đường bộ, hành khách đi xe đò về quê hoặc lên Sài Gòn tiết kiệm được nhiều thời gian nhưng lại là nỗi niềm hoài nhớ của những người lớn tuổi. Không biết má tôi có lần nào đi tàu thủy lên Sài Gòn chưa hay nghe người đời trước kể lại chuyện tàu đò mà trong ký ức vẫn còn nhớ tên tuổi của một hãng tàu sông biển ở tít đâu xa tận miền Bắc. Công ty vận tải Bạch Thái Bưởi một thời tung hoành trên sông nước miền Bắc với những con tàu hơi nước mua lại từ các công ty nước ngoài từ đầu thập niên hai mươi.

Bà ngoại vợ của thằng bạn, quê ở Vĩnh Long, thừa hưởng căn nhà xưa của ông cố có mặt tiền nhìn ra sông Cái Vồn kể chuyện ngày xưa tàu hơi nước quay bánh xe chân vịt tròn bằng gỗ của công ty Bạch Thái Bưởi chở khách về Cần Thơ thường ghé bến tàu gần nhà. Hồi thời xa xưa chưa có xe đò, đường bộ còn là những con đường đất cho xe ngựa và khách bộ hành, đường sông mới là giao thông chính của các tỉnh miền Tây. Gia đình khá giả giàu có thường cất nhà mặt ngó ra mé sông, vừa hóng gió sông vừa thuận tiện lấy nước sông sinh hoạt tắm giặt lại thuận lợi đón ghe xuồng hoặc đi tàu thủy lên Sài Gòn hay qua các tỉnh lân cận. Trước kia chưa có máy tàu hơi nước, tàu thuyền sử dụng buồm, sau này có máy hơi nước của Pháp, tàu chạy nhanh hơn nhưng cũng không quá 5 hải lý / giờ. Từ Vĩnh Long, ông cố đi Sài Gòn mất cả ngày đường.

thuong-canh-sai-gon
Bến Bạch Đằng nhìn từ Ba Son – nguồn skyscrapercity.com

Trong số những nhà tư sản đầu tiên đầu tư vào ngành giao thông đường thủy không phải chỉ có ông Bạch Thái Bưởi ở miền Bắc, trong miền Nam cũng có vài công ty của Hoa kiều và người Pháp thành lập trước đó hai ba thập kỷ. Tuy nhiên, hãng tàu Bạch Thái Bưởi là một công ty lớn có tàu chạy đường biển lẫn đường sông nên được giới báo chí thời đó thường nhắc tới, người cả nước đều biết tiếng. Có một giai thoại về chuyện làm ăn của ông Bạch Thái Bưởi trở thành cái gai trong mắt của Thống sứ Bắc Kỳ René Robin. Ðại loại trong một hội nghị kinh tế, Bạch Thái Bưởi bênh vực quyền lợi làm ăn của người dân bị trị, ông René Robin đe dọa: “Nơi nào có Robin thì không có Bạch Thái Bưởi”. Ông Bưởi đáp lại: “Nước này còn Bạch Thái Bưởi thì không còn Robin”. Ðầu thập niên 30, công ty Bạch Thái Bưởi có trên 40 con tàu chạy khắp vùng sông rạch trong nước và mở các tuyến đi Ðông Nam Á.

Có lẽ do tinh thần dân tộc nên người dân đời thường hay nhắc tới công ty vận tải đường thủy của ông Bạch Thái Bưởi nhưng trong các biên khảo lịch sử ghi nhận thì đầu tiên công ty Larrieu et Roque của Pháp bắt tay vào khai thác ngành giao thông vận tải đường thủy vào năm 1872. Công ty này mở tuyến đường sông đi các tỉnh miền Ðông và miền Tây và qua Nông-Pênh. Theo Sơn Nam trong “Bến Nghé xưa” ghi nhận, công ty tư nhân này được chính phủ trợ cấp tài chánh để chở thư từ, nhân viên, dụng cụ cho nhà nước thực dân. Ngược lại nhà nước được quyền trưng dụng tàu thủy để chở lính trong trường hợp có nghĩa quân nổi dậy. Mấy năm sau, công ty mở ụ sửa chữa tàu, lập lò đúc đồng, đúc gang đóng tàu, rồi thành lập hãng C.A.R.I.C ở bên kia bờ Thủ Thiêm, và đóng thêm phà, sà lan, tàu đường sông có sức chở lúa gạo lên đến 500 tấn.

thuong-canh-sai-gon1
Tàu bệnh viện hải quân Helgoland Tây Đức neo tại bến Bạch Đằng năm 1967, bên kia sông là nhà máy đóng tàu C.A.R.I.C – Ảnh: Sandy

Thời đó tàu đường sông mà có sức chở lên đến 500 tấn lưu thông được là do các kinh rạch được nạo vét tốt, không bị bồi lấp, và dân cư chưa lấn chiếm kinh rạch cho nên tàu bè từ các giang cảng thông thương qua kênh Tẻ ra cảng Tân Thuận và rạch Bến Nghé ra cảng Sài Gòn dễ dàng. Từ thập niên 60, rạch Bến Nghé bị thu hẹp dần do bồi lấp và dân cư lấn chiếm; sau 1954 cầu quay Khánh Hội đã bị dỡ bỏ để xây cầu bê tông, rồi đến năm 2006 bị phá đi để xây cầu mới dẫn vào hầm Thủ Thiêm. Có câu ca dao xưa rằng: “Chừng nào cầu quay nọ thôi quay / Thì qua với bậu mới dứt dây cương thường”. Có lẽ đôi tình nhân sống kiếp thương hồ neo đậu ghe đò trên rạch Bến Nghé năm xưa đã thề non hẹn biển cho mối tình chung thủy như đoạn giữa chiếc cầu quay mỗi ngày cho tàu thông ra cảng lớn. Bây giờ thì cầu quay đã thôi quay từ rất lâu rồi và qua với bậu đã ra người thiên cổ.

Bước qua thế kỷ 21, thương cảng Sài Gòn tiếp tục đóng vai trò hệ thống cảng biển cửa ngõ của miền Nam. Các cảng mới được thành lập bao gồm Hiệp Phước (Nhà Bè) và Cát Lái (Q.2) trên sông Lòng Tàu tiếp nhận các tàu hàng container trọng tải lên đến hơn 5 vạn tấn. Theo quy hoạch cụm cảng biển trong tương lai sắp tới, cảng Nhà Rồng, Khánh Hội, Tân Thuận phải dời ra cảng Hiệp Phước, và Tân Cảng dời ra Cát Lái có lòng nước sâu và địa điểm gần hơn cho tàu biển qua cửa Cần Giờ đi vào cảng biển thành phố.

TN

------------------------------------------

Những bài trên báo Trẻ phát hành Thứ Năm ngày 30 tháng 11 năm 2016

(xin lấy báo tại các thân chủ đăng trên báo Trẻ)

  • Các đời HLV đội banh Mỹ Quốc (Thể thao) Trần Trí Dũng
  • Tin thể thao (Thể thao)
  • Tàn mộng (Truyện ngắn) Cẩm Giang
  • Chính trị trên bàn tiệc mùa Lễ (Kiến thức trẻ) Đinh Yên Thảo
  • The Head and The Heart (Âm nhạc) Nhã Vy
  • Hy vọng cho ngày mai
  • Cám ơn! (Duyên sài gòn) Du Uyên
  • Nhà độc tài bịp bợm (Ghi nhận trong tuần) Vũ Hiến
  • Lịch sự nơi công cộng (Giao tiếp) Minh Hải
  • Khi trở lại nhà (Tạp ghi) Trần Mộng Tú
  • Whiskey, brandy, vodka, gin (Kiến thức phổ thông) Phượng Nghi
  • Tưởng nhớ gã Beatles trầm lặng (Bên tách cà phê) Tim Nguyễn
  • Yến sào (Chuyện trò thấy thuốc) Nguyễn Ý Đức
  • Sử dụng bằng lái xe (An toàn giao thông)
  • Thưở đó chúng mình (Tạp ghi) Sean Bảo
  • Đường hóa học (Thế giới của dế mèn) Trần Lý Lê
  • Thơ phạm cao hoàng (Thơ)
  • Tưởng niệm nhạc sĩ Anh Bằng Người cuối sân ga (Tạp ghi) Trịnh Thanh Thủy
  • Có nên mua bảo hiểm sức khỏe qua các đại lý ? (Bạn có biết) Dạ Thảo
  • Cơm chiên Dương Châu kiểu Bạc Liêu (Tạp ghi) Tạ Phong Tần
  • Lệ phí đơn của Sở Di Trú tăng trong Mùa Lễ (Di trú) Lê Minh Hải
  • Cơn sốt chim cút Sài Gòn (Tạp ghi) Trang Nguyên
  • Mua hàng online mùa lễ (Bạn có biết) Hoàng Hương
  • Quà tặng mùa lễ (Sổ tay khách hàng) Hạnh Việt
  • Tình bạn thời đi học (Những bông hoa cuộc sống) Như Sao
  • Sơn máy và sơn lăn - sơn dầu và sơn nước (Bạn có biết) Xe-Ba-Gác Handyman
  • Coi chừng ứng dụng giả (Fake APP) (Bạn có biết) Hạnh Việt
  • Đi hát karaoke ở Hà Nội (Facebook có gì ngộ) Daniel Văn
  • Spa tại gia (Trang phụ nữ) Sông Hương
  • Phần chìm của tảng băng (Để gió cuốn đi) Hải-Vân
  • An toàn thực phẩm trong tiệm ăn (phần 2) (Phỏng vấn) Hương Võ
  • Cuba của Fidel (Tạp ghi) Mạnh Kim
  • Minimalism Phong cách tối giản (Thời trang) Điệu Cô Nương
  • Thế giới qua ống kính
  • Một vòng chợ hoa nước Mỹ (Phóng sự) Ngọc Linh
  • Cử tri viện Electoral College (Tạp ghi) Ianbui
  • An toàn nhà cửa khi du lịch mùa lễ (Bạn có biết) Quỳnh Như
  • Mr. Thất bại (Chuyện không đâu) Hồng Nguyên Hoàng
  • Mỗi tuần 1 con số
  • Đi bộ 9,000km gây quỹ giúp đỡ trẻ lang thang (Thế giới quanh ta) Dương Hùng
  • Bàn tiệc mùa Thu (Cái nhà của ta) Thiên Hương
  • Fantastic Beasts and Where to Find Them (Thế giới điện ảnh) Movie Phan
  • Olalacare (Chuyện Khó Tin Có Nhưng Thật)
  • Nên làm gì với vé máy bay sau chuyến bay? (Ứng dụng thường ngày) P324530
  • Những người đàn bà tôi gặp trên cầu (Truyện ngắn) Nguyễn Quang Tấn
  • Tìm em bé H.mong (Tạp ghi) Uyển Ca
  • Diễn hành lễ Tạ Ơn (Vui lạ khắp nơi)
  • Ipad - người bạn đường của tôi (Góc nhiếp anh) Andy Nguyễn
  • Thảo Trường: Bỡn cợt với cả những điều nghiêm chỉnh (Tài liệu văn học) Nguyễn & Bạn Hữu
  • Xe taxi tự động (Sản phẩm mới) Bảo Sơn
  • “Ô hô! Fidel Castro!” (Phiếm) Đoàn Xuân Thu
  • Đêm havana & ngày hà nội (Sổ tay thường dân) Tưởng Năng Tiến
  • Những thảo dược phụ trợ không nên dùng (Y tế và đời sống) Triệu Minh
  • Đồng chí Vi Quốc Thanh trong viện trợ Việt Nam (Trong hầm rượu) Trần Vũ
  • Người tốt (Câu lạc bộ tiếu lâm) N/A
  • El Nino và Canh Cua Rau Đay (Chuyện đời thường) Huy Phương
  • Vé số dạo (Tạp ghi) Nguyễn Sinh
  • Bánh xèo bánh chuối chiên (Tạp ghi) Hỷ Long
  • Ác mộng đêm Halloween (Chuyện vụ án) Nam Nhật
Facebook Comments
SHARE