Làng lồng đèn giấy

Trung thu năm nay, tôi lại về xóm lồng đèn Phú Bình (P.5, Q.11, TP.HCM) trong sắc đỏ của những chiếc lồng đèn giấy kiếng truyền thống…

Vàng son một thuở

Theo một số tài liệu, nghề làm lồng đèn cổ truyền ở Việt Nam xuất phát từ làng Bác Cổ và Báo Đáp ở Nam Định. Sau đó lan đến một số địa phương như Hội An, Huế và TP.HCM. Xóm lồng đèn Phú Bình ở TP.HCM được hình thành vào khoảng giữa thập niên 1950, bởi làn sóng di dân từ Nam Định vào Sài Gòn, trong hành trang mang theo có nghề làm lồng đèn của quê hương mình, đến nay đã hơn nửa thế kỷ.

Ở xóm lồng đèn Phú Bình hiện nay có rất nhiều gia đình có 3 đời làm lồng đèn như gia đình ông Nguyễn Văn Quyền, Nguyễn Văn Đoàn, bà Bùi Thị Xuân… Theo ông Đoàn, lồng đèn Phú Bình còn có tên là lồng đèn Báo Đáp. Vì ngày xưa cả làng Báo Đáp di cư vào đây, trên bước đường mưu sinh họ mang theo có nghề làm lồng đèn truyền thống. Báo Đáp là tên làng, cũng có nghĩa là chúng tôi duy trì nghề của cha ông nhằm báo đáp công ơn tổ tiên dày công gây dựng. Đời trước truyền cho đời sau và lưu giữ cho đến ngày nay; trở thành nơi sản xuất lồng đèn lớn nhất của miền Nam, sản phẩm cung cấp cho cả khu vực Nam bộ và miền Trung.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Đoàn nói, mình bước vào nghề làm lồng đèn khi còn là một cậu học trò, nay ở tuổi xế chiều nhớ lại thời vàng son của xóm lồng đèn chỉ gói gọn trong 3 thập niên 70 – 90 của thế kỷ trước. Trong khoảng thời gian đó xóm nghề có đến cả trăm hộ sống bằng nghề làm lồng đèn. Vào mùa Trung thu, bất kể ngày hay đêm lúc nào xóm lồng đèn cũng tấp nập thương lái. Hàng làm ra bao nhiêu giao hết. Khi ấy hộ nào sản xuất ít cũng vài chục ngàn chiếc, lồng đèn đơn giản có con gà, con bướm, ông sao… lồng đèn cầu kỳ, phức tạp có thiên nga, phương hoàng, tàu thủy. Những chiếc lồng đèn căng bóng, đường nét hoa văn sắc sảo, mềm mại từ đó vang danh khắp nơi. Danh tiếng của lồng đèn Trung thu Phú Bình khiến cho các nhà thờ trong khu vực đến ngày Giáng sinh cũng về đây đặt làm lồng đèn. Số lồng đèn làm trong dịp này tuy không nhiều nhưng giá lại cao, tạo thêm thu nhập ngoài vụ cho cả xóm .

14denlong15021

Xóm lồng đèn giấy kiếng duy nhất Sài Gòn hồi sinh

Để làm một chiếc lồng đèn giấy kiếng truyền thống dù to hay nhỏ, đơn giản hay cầu kỳ phải chuẩn bị cả năm. Bắt đầu từ sau Tết Nguyên đán, nhiều người phải lên tận miền Đông Nam bộ, hoặc xuống tận miền Tây chọn mua những cây lồ ồ, tre ưng ý đem về chẻ nan, làm khung. Vì chúng có độ dẻo, lóng thưa dễ uốn cong, tạo dáng theo ý muốn. Có thể nói chưa có nghề thủ công nào tỉ mỉ, tốn công như nghề này. Nếu tính từ khi chọn nguyên liệu cho đến hoàn tất sản phẩm, có cả thảy khoảng 10 công đoạn: chẻ nan, tạo hình, kết kẽm, dán giấy, sơn phết, vẽ trang trí… Công đoạn nào cũng phải bỏ công sức và tình cảm vào. Ví như một chiếc đèn con bướm cũng phải cần 5 loại nan khác nhau để tạo dáng, khi uống nan/ chẻ nan phải thật đều tay thì chiếc nan mới đều, mới tạo được dáng đẹp cho chiếc lồng đèn. Yếu tố quyết định làm nên nét đặc thù của từng chiếc lồng đèn còn ở cách tạo hình, kỹ thuật dán giấy và vẽ họa tiết trang trí cho lồng đèn. Tất cả những công đoạn này đòi hỏi người thợ phải sáng tạo trong từng nét vẽ, khéo léo trong cách bôi hồ, dán giấy thì mới có được những chiếc lồng đèn căng bóng, trông đẹp mắt.

Một người thợ lành nghề, mỗi ngày làm được chừng 20 chiếc lồng đèn loại nhỏ, giá bán hiện thời từ 20.000 – 40.000 đồng/ chiếc, tùy loại. Còn những lồng đèn cỡ lớn, trang trí cầu kỳ phải mất cả ngày công mới hoàn thiện.

Hồi sinh mấy mùa?

Chừng chục năm gần đây, hễ đến mùa Trung thu lồng đèn Phú Bình mất dần sắc đỏ. Ngày trước xóm có đến cả trăm hộ làm lồng đèn, nay hầu hết đã bỏ nghề. Người đi làm công nhân, người thì mở cơ sở may mặc, giày dép, nhà cửa cho thuê… Cả xóm lồng đèn giờ còn hơn chục hộ theo nghề. Ngoài kiểu dáng lồng đèn truyền thống như bướm, cá, tàu thủy, ông sao… các nghệ nhân làm lồng đèn cho biết, năm nay lồng đèn mang chủ đề biển đảo đang được các mối hàng ưa chuộng. Sự thay đổi chủ đề được cho là do khách quan và khá đột ngột, hầu hết các cơ sở không có sự chuẩn bị trước. Khiến cho những nghệ nhân ở đây dường như thức khuya hơn để tranh thủ chẻ thêm nan, uốn thêm khung cho những con tàu Hoàng Sa ra khơi – một sản phẩm đang “hút hàng”  vào mùa Trung thu năm nay.

Theo tính toán của các nghệ nhân, sản xuất chiếc lồng đèn thủ công chi phí cao hơn chiếc lồng đèn xếp công nghiệp, khiến cho cuộc cạnh tranh về giá chiếc lồng đèn thủ công luôn tỏ ra yếu thế. Do vậy, các nghệ nhân không dám đầu tư kiểu dáng, mẫu mã vì bài học “đối đầu” với lồng đèn Trung Quốc vốn đã tràn ngập thị trường trong nhiều năm trước vẫn còn đó, và nay là lồng đèn công nghiệp sản xuất trong nước cũng tỏ ra vượt trội lồng đèn truyền thống về mọi mặt. Vả lại sau nhiều năm sản xuất không có lời, chán nản nên chẳng ai thiết tha sáng tạo càng khiến cho mẫu mã nghèo nàn, số lượng hạn chế, chỉ bằng một phần mười những năm trước.

Một số nghệ nhân ở đây còn có tâm trạng bỏ nghề, vì cho rằng lồng đèn giấy kiếng đã hết thời. Thực tế, từ nhiều năm qua xu hướng chuyển sang sử dụng lồng đèn giấy xếp, đèn nhựa có nhạc là khá phổ biến. Sự đa dạng về mẫu mã, phong phú về màu sắc, giá cả cạnh tranh đã đẩy lồng đèn giấy kiếng lùi dần về quá khứ.

Chị Hoa, một tiểu thương ở Bình Tây cho biết, mấy năm gần đây mối hàng ở tỉnh lên ít khi lấy lồng đèn giấy kiếng. Họ cho rằng vận chuyển cồng kềnh, tốn chi phí. Trong khi đó lồng đèn xếp, lồng đèn điện tử có nhạc nhỏ, gọn, dễ vận chuyển mà giá cả lại phải chăng. Hơn nữa ưu thế của đèn nhựa khó bị cháy, rách đáp ứng được số đông phụ huynh có tâm lý “ăn chắc mặc bền”. Đây cũng là lý do khiến cho xóm lồng đèn Phú Bình đứng trước nguy cơ tàn lụi.

Cũng theo tiểu thương này, cho biết hai năm nay không nhập lồng đèn Trung Quốc. Một vài sạp ở chợ còn sót lại lồng đèn Trung Quốc từ những mùa Trung thu trước, nay cũng không dám trưng hàng vì đầu mùa tới giờ chưa thấy khách hàng nào nhắc đến. Ngay cả một số công ty kinh doanh đồ chơi trẻ em hàng năm nhập khẩu cả triệu chiếc lồng đèn Trung Quốc, bỏ hàng cho mối chợ Bình Tây năm nay cũng không dám nhập khẩu nữa.

Còn nhớ, cách đây vài năm lồng đèn Việt còn “than khóc” trên thị trường, nay lồng đèn Việt đẩy lồng đèn Trung Quốc gần như mất dạng. Trong khi đó, các nghệ nhân ở xóm lồng đèn Phú Bình xem đây là cơ hội, song họ chưa đủ tự tin sản xuất hàng loạt chiếc lồng đèn giấy kiếng mang dáng dấp con tàu Hoàng Sa thẳng tiến ra biển, như chính họ dự báo sẽ “hút hàng”!

Ngày hội Trung thu đang đến rất gần, xóm lồng đèn vẫn còn đó, vẫn còn le lói những con người tâm huyết với nghề. Họ là những nghệ nhân lúc nào cũng đau đáu mong chính quyền có phương cách bảo tồn làng nghề, dẫu sao đây cũng là nét văn hóa truyền thống được cha ông giữ gìn qua bao thế hệ. Một cuộc khảo sát, điều tra toàn điện thực trạng làng nghề lồng đèn Phú Bình trong lúc này là cần thiết, để từ đó có cái nhìn bao quát và toàn diện nhất để thấy được điểm mạnh, yếu, đời sống của người lao động, nghệ nhân… nhằm có hướng đi đúng, chuẩn xác trong việc bảo tồn, phát triển làng nghề chứa đựng nhiều giá trị nhân văn.

(Theo phunu.online)

 

------------------------------------------

Những bài trên báo Trẻ phát hành Thứ Năm ngày 30 tháng 11 năm 2016

(xin lấy báo tại các thân chủ đăng trên báo Trẻ)

  • Các đời HLV đội banh Mỹ Quốc (Thể thao) Trần Trí Dũng
  • Tin thể thao (Thể thao)
  • Tàn mộng (Truyện ngắn) Cẩm Giang
  • Chính trị trên bàn tiệc mùa Lễ (Kiến thức trẻ) Đinh Yên Thảo
  • The Head and The Heart (Âm nhạc) Nhã Vy
  • Hy vọng cho ngày mai
  • Cám ơn! (Duyên sài gòn) Du Uyên
  • Nhà độc tài bịp bợm (Ghi nhận trong tuần) Vũ Hiến
  • Lịch sự nơi công cộng (Giao tiếp) Minh Hải
  • Khi trở lại nhà (Tạp ghi) Trần Mộng Tú
  • Whiskey, brandy, vodka, gin (Kiến thức phổ thông) Phượng Nghi
  • Tưởng nhớ gã Beatles trầm lặng (Bên tách cà phê) Tim Nguyễn
  • Yến sào (Chuyện trò thấy thuốc) Nguyễn Ý Đức
  • Sử dụng bằng lái xe (An toàn giao thông)
  • Thưở đó chúng mình (Tạp ghi) Sean Bảo
  • Đường hóa học (Thế giới của dế mèn) Trần Lý Lê
  • Thơ phạm cao hoàng (Thơ)
  • Tưởng niệm nhạc sĩ Anh Bằng Người cuối sân ga (Tạp ghi) Trịnh Thanh Thủy
  • Có nên mua bảo hiểm sức khỏe qua các đại lý ? (Bạn có biết) Dạ Thảo
  • Cơm chiên Dương Châu kiểu Bạc Liêu (Tạp ghi) Tạ Phong Tần
  • Lệ phí đơn của Sở Di Trú tăng trong Mùa Lễ (Di trú) Lê Minh Hải
  • Cơn sốt chim cút Sài Gòn (Tạp ghi) Trang Nguyên
  • Mua hàng online mùa lễ (Bạn có biết) Hoàng Hương
  • Quà tặng mùa lễ (Sổ tay khách hàng) Hạnh Việt
  • Tình bạn thời đi học (Những bông hoa cuộc sống) Như Sao
  • Sơn máy và sơn lăn - sơn dầu và sơn nước (Bạn có biết) Xe-Ba-Gác Handyman
  • Coi chừng ứng dụng giả (Fake APP) (Bạn có biết) Hạnh Việt
  • Đi hát karaoke ở Hà Nội (Facebook có gì ngộ) Daniel Văn
  • Spa tại gia (Trang phụ nữ) Sông Hương
  • Phần chìm của tảng băng (Để gió cuốn đi) Hải-Vân
  • An toàn thực phẩm trong tiệm ăn (phần 2) (Phỏng vấn) Hương Võ
  • Cuba của Fidel (Tạp ghi) Mạnh Kim
  • Minimalism Phong cách tối giản (Thời trang) Điệu Cô Nương
  • Thế giới qua ống kính
  • Một vòng chợ hoa nước Mỹ (Phóng sự) Ngọc Linh
  • Cử tri viện Electoral College (Tạp ghi) Ianbui
  • An toàn nhà cửa khi du lịch mùa lễ (Bạn có biết) Quỳnh Như
  • Mr. Thất bại (Chuyện không đâu) Hồng Nguyên Hoàng
  • Mỗi tuần 1 con số
  • Đi bộ 9,000km gây quỹ giúp đỡ trẻ lang thang (Thế giới quanh ta) Dương Hùng
  • Bàn tiệc mùa Thu (Cái nhà của ta) Thiên Hương
  • Fantastic Beasts and Where to Find Them (Thế giới điện ảnh) Movie Phan
  • Olalacare (Chuyện Khó Tin Có Nhưng Thật)
  • Nên làm gì với vé máy bay sau chuyến bay? (Ứng dụng thường ngày) P324530
  • Những người đàn bà tôi gặp trên cầu (Truyện ngắn) Nguyễn Quang Tấn
  • Tìm em bé H.mong (Tạp ghi) Uyển Ca
  • Diễn hành lễ Tạ Ơn (Vui lạ khắp nơi)
  • Ipad - người bạn đường của tôi (Góc nhiếp anh) Andy Nguyễn
  • Thảo Trường: Bỡn cợt với cả những điều nghiêm chỉnh (Tài liệu văn học) Nguyễn & Bạn Hữu
  • Xe taxi tự động (Sản phẩm mới) Bảo Sơn
  • “Ô hô! Fidel Castro!” (Phiếm) Đoàn Xuân Thu
  • Đêm havana & ngày hà nội (Sổ tay thường dân) Tưởng Năng Tiến
  • Những thảo dược phụ trợ không nên dùng (Y tế và đời sống) Triệu Minh
  • Đồng chí Vi Quốc Thanh trong viện trợ Việt Nam (Trong hầm rượu) Trần Vũ
  • Người tốt (Câu lạc bộ tiếu lâm) N/A
  • El Nino và Canh Cua Rau Đay (Chuyện đời thường) Huy Phương
  • Vé số dạo (Tạp ghi) Nguyễn Sinh
  • Bánh xèo bánh chuối chiên (Tạp ghi) Hỷ Long
  • Ác mộng đêm Halloween (Chuyện vụ án) Nam Nhật
Facebook Comments
SHARE